Διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στην αρχαία Ελλάδα - γεωργία

>> Παρασκευή, 28 Σεπτεμβρίου 2012

Περίληψη
Η παρούσα εργασία επικεντρώνεται στην διαχείριση του φυσικού περι- βάλλοντος στην αρχαία Ελλάδα παράλληλα με τη γεωργική ενασχόληση και εκμετάλλευση των αγροτικών περιοχών. Γίνεται ιστορική διαδρομή μέσα από γραπτές ιστορικές πηγές όπου αναδεικνύονται οι βασικές αρχές που διέπουν την επέμβαση του ανθρώπου στο φυσικό περιβάλλον και τη διαχείριση των πόρων του. Η σημασία της αγροτικής ενασχόλησης και η παιδεία των αγροτών να προστατεύουν τη φύση και να αποτελούν μια ενάρετη τάξη που στηρίζει τους θεσμούς και τη δημοκρατία αναδεικνύο- νται μέσα από την έρευνα αυτή. Εξετάζονται οι δυνατότητες ώστε το πα- ράδειγμα των αρχαίων να μπορέσει να έχει απήχηση στα προβλήματα του σήμερα ιδιαίτερα σε αυτά που σχετίζονται με την παγκοσμιοποίηση και την οικονομική κρίση ώστε ο σύγχρονος άνθρωπος να έχει εναλλα- κτικές λύσεις και να κάνει σωστή διαχείριση για να ξεπεράσει τα προ- βλήματα αυτά.
 


Εισαγωγή


Το φυσικό περιβάλλον υπήρξε πάντοτε για τον άνθρωπο ένας χώρος που αντλούσε πόρους για την επιβίωση του και που ανέπτυσσε τη δραστηριότητα του. Παράλληλα ο χώρος αυτός διαμόρφωνε το χαρακτήρα του και την προσωπικότητα του. Παλαιότερα η ασχολία για επιβίωση ήταν το κυνή- γι και καρποί από αυτοφυή δένδρα και θάμνους και οι άνθρωποι κυνηγοί ήταν συνήθως νομάδες χωρίς μόνιμη κατοικία. Η επίδραση τους στο φυσικό περιβάλλον ήταν ελάχιστη, εξάλλου ο ανθρώπινος πληθυσμός ήταν πολύ περιορισμένος σε μέγεθος. Οι δραστηριότητες των ανθρώπων της εποχής αυτής αποτυπώνονται σε πολλές από τις τοιχογραφίες που έχουν βρεθεί σε σπήλαια. 

Η κυρίως εποχή που μας ενδιαφέρει ξεκινά από τότε που ο άν- θρωπος άρχισε να καλλιεργεί τη γη οπότε απέκτησε μόνιμη κατοικία και άρχισαν να αναπτύσσονται οι πόλεις. Μια τέτοια σημαντική και πρωτοπο- ριακή αλλαγή ήταν η μετάβαση του ανθρώπου από την κυνηγετική και τρο- φοσυλλεκτική περίοδο στη μόνιμη εγκατάσταση σε μικρούς οικισμούς και την ανάπτυξη μιας πρωτόγονης γεωργίας βασισμένης στα σιτηρά, με συ- μπλήρωμα για τη διατροφή προϊόντα καλλιέργειας ψυχανθών και την εξη- μέρωση και διατροφή αγροτικών ζώων. 

Σύμφωνα με τον άγγλο αρχαιολόγο (Renfrew, C. 1972) αυτό συνέβη σε κάποια περίοδο περί το 6000 π.Χ., και από τότε άρχισε η μεγαλειώδης πορεία στον Ελλαδικό χώρο, που οδήγησε στην ανάπτυξη του Μινωικού-Μυκηναϊκού πολιτισμού, που με τη σειρά του συνετέλεσε στην ανάπτυξη του πολιτισμού της Κλασικής Ελλάδας (Θανασουλόπουλος 2004). 

Η γεωργία συνεπώς αποτελεί την άμεση επαφή του ανθρώπου με το περιβάλλον και με τον τρόπο που καλλιεργείται η γη μπορεί κανείς να βγάλει συμπεράσματα για τον τρόπο που επεμβαίνει ο άν- θρωπος στο περιβάλλον και τον τρόπο που κάνει διαχείριση στο χώρο αυτό ώστε να συντηρείται η αειφορία. Στην αρχαία εποχή μπορεί να μην υπήρχαν τα μηχανήματα για την καλλιέργεια της γης που υπάρχουν σήμερα, όμως η παραγωγή αγαθών από τη γη πλησίαζε τη φέρουσα ικανότητα του οικοσυ- στήματος. 

Η καλλιέργεια της γης από το άλλο μέρος δεν χρειάζεται εξαιρε- τικά μεγάλη προσπάθεια για να αποδώσει καρπό. Χαρακτηριστική είναι η διαδικασία που ακολουθούν οι Ινδιάνοι της Λατινικής Αμερικής για το κα- λαμπόκι το οποίο φυτεύουν κάνοντας ένα βαθούλωμα στο έδαφος με ένα κτύπημα από το ραβδί και αποθέτοντας το σπόρο και στη συνέχεια κλείνο- ντας το βαθούλωμα με μια δεύτερη και τρίτη ελαφριά κίνηση. Το καλαμπό- κι στη συνέχεια φυτρώνει και αναπτύσσεται και η επόμενη ενέργεια του αν- θρώπου είναι η συγκομιδή. 

Από το άλλο μέρος η γεωργία δημιουργεί μια ι- διαίτερη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον και μέσα από τη σχέση αυτή αναπτύσσεται η παιδεία, ο σεβασμός προς τη φύση, τεχνικές και πολλές άλλες γνώσεις τόσο για την καλλιέργεια της γης όσο και για τη διατήρηση και προστασία του φυσικού περιβάλλοντος ιδιαίτερα από φυσικές καταστροφές όπως είναι τα ακραία καιρικά φαινόμενα από τους ανέ- μους, την ανομβρία και τις πλημμύρες. Παράλληλα η άντληση πόρων από το περιβάλλον φέρνει εφορία και πλούτο και επηρεάζει την ανάπτυξη του πολιτισμικού περιβάλλοντος.

Η παρούσα εργασία ξεκινά με μια προσέγγιση της κοσμογονίας και στη συνέχεια κάνει μια ανασκόπηση από γραπτές κυρίως πηγές για το περιβάλ- λον αρχικά στην μυθική εποχή, στη συνέχεια στην Ομηρική και κλασσική εποχή και στη συνέχεια γίνεται συζήτηση για την διαμόρφωση της παιδείας των αγροτών για την προστασία του περιβάλλοντος και γενικά τη συμβολή τους για μια υγιή κοινωνία. Η εργασία ολοκληρώνεται με συζήτηση γύρω από χρήσιμα συμπεράσματα που μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιμετω- πίσουμε τα σημερινά προβλήματα.


Κοσμογονία
Η ανακάλυψη της σκοτεινής ύλης τείνει να αλλοιώσει τη θεωρία του Big - Ban σχετικά με την κοσμογονία και τα νέα πειραματικά ευρήματα και αυτά που αναμένεται να προκύψουν από τα αποτελέσματα του πειράματος CERN συγκλίνουν προς την κοσμογονία που πίστευαν ή ανάπτυξαν οι αρ- χαίοι Έλληνες όπως είναι το Ορφικό ωόν, ο αιθέρας και οι αριθμοί του Πυ- θαγόρα. Ο Δάκογλου Ιπ. (2009), συνδυάζει την Ορφική κοσμογονία με την Πυθαγόρειο φιλοσοφία και καταλήγει σε πολλά συμπεράσματα και ενδιαφέ- ρον έχει αυτό που δείχνει τη γεωμετρική δομή του σύμπαντος όπως φαίνεται στο Σχήμα 1. Η περιοχή της υπερβατικής λογικής, η οποία είναι αναλλοίωτη επειδή δεν υπάρχει χρόνος, αποτελείται από την οντότητα Εν. Η βατή περιο- χή έχει χρονικό βηματισμό και αποτελείται από το Ορφικό αυγό που είναι το χάος. 


Το Ορφικό αυγό είναι χάος επειδή το στηρίζουν μόνο δύο αριθμοί (α) ο π = 3,14 που καθορίζει το σφαιρικό ή ελλειψοειδές σχήμα και (β) ο χρυσός ή αρμονικός αριθμός Φ = 1,618 που δίνει τις αναλογίες. Οι δύο αυτοί αριθμοί συνθέτουν ένα χαοτικό σύνολο άπειρων σχημάτων χωρίς κάποιο από τα σχήματα αυτά να έχει συγκεκριμένο μέγεθος επειδή δεν υπάρχει μονάδα μέ- τρησης ή κλίμακα.


Το ορφικό αυγό είναι όπως ένα μη γονιμοποιημένο αυγό και είναι σε λανθάνουσα κατάσταση. Το Ορφικό αυγό γονιμοποιείται όταν η οντότητα Εν της υπερβατικής λογικής προμηθεύει το σπέρμα που είναι ο τρίτος αριθ- μός δηλαδή η μονάδα. Με τον τρόπο αυτό το γονιμοποιημένο αυγό μέσα από το βηματισμό και τη συνεχή αιθέρια ροή του χρόνου καθώς και με τη συνέργεια του Έρωτα, που είναι ο νόμος της παγκόσμιας έλξης, δημιουργεί το σύμπαν. 


Θα ήθελα να προσθέσω εδώ ότι για την εξέλιξη του σύμπαντος και των οντοτήτων που το αποτελούν οι τρεις αυτοί αριθμοί δεν είναι αρκετοί διότι αναπαράγουν ένα καθαρά απόλυτα προσδιορισμένο (deterministic) σύμπαν. Το πραγματικό σύμπαν που βιώνουμε έχει την ελευθερία να μεταβάλλεται από την αυστηρά προσδιορισμένη μορφή όπως αυτή προκύπτει από τους τρεις αριθμούς με μια ανάλογη διασπορά. 

Η διασπορά λοιπόν είναι επίσης παράμετρος της εξέλιξης του σύμπαντος και φανερώνει την ε- λευθερία που έχει κάθε οντότητα να αποκλίνει από τον αυστηρό προσδιορισμό που παρέχουν οι τρείς αριθμοί. Με αυτό το σκεπτικό και με την υπόθε- ση ότι η διασπορά είναι μέρος της κανονικής κατανομής του Gauss, μπορεί να προστεθεί και ένας τέταρτος αριθμός e = 2,71828 που είναι η βάση των φυσικών λογαρίθμων και που μαζί με το π = 3,14, συνθέτουν τη συνάρτηση της πρότυπης κανονικής κατανομής του Gauss.

Η ανάλυση αυτή έγινε για να χρησιμεύσει στον προσδιορισμό της γεω- μετρικής δομής των πλανητών και των τροχιών τους καθόσον ένας από τους πλανήτες είναι και η γη η οποία δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ύπαρ- ξη του υπό συζήτηση φυσικού περιβάλλοντος. Σύμφωνα λοιπόν με την πιο πάνω ανάλυση και αυτά που ανέπτυξε ο Δάκογλου (2009), ο πρώτος πλανή- της του ηλιακού μας συστήματος ο Ερμής απέχει από τον ήλιο απόσταση = 1, η Αφροδίτη απέχει απόσταση = 1xΦ, η Γη απέχει απόσταση = 1xΦ2, ο Άρης απέχει απόσταση = 1xΦ3, κλπ., οι αποστάσεις αυτές εμπίπτουν σε μια ακρίβεια που εξαρτάται τόσο από τη διασπορά των τροχιών (δεν υπάρχει απόλυτα σταθερή τροχιά) όσο και από τη διασπορά του τρόπου σχηματι- σμού των πλανητών (ο πέμπτος πλανήτης δεν υπάρχει και στη θέση του υ- πάρχουν οι αστεροειδείς πιθανότατα από έκρηξη που διέλυσε τον πέμπτο πλανήτη).


Μυθική, Ομηρική και κλασσική εποχή


 Οι αρχαίοι θεωρούσαν τη φύση ιερή 

(Μποτετζάγιας 2010), η μεγαλύτερη θεά ήταν η μητέρα Γαία από την οποία προήλθαν όλες οι άλλες θεότητες. Οι άνθρωποι τιμούσαν τη θεά Γαία και φρόντιζαν οποιαδήποτε επέμ- βαση γινόταν στο περιβάλλον να είναι σε αρμονία με τη φύση και απέφευ- γαν οποιαδήποτε ενέργεια που θα δυσαρεστούσε τη θεά Γαία. Για το λόγο αυτό τα αρχαία λατομεία, τα κτίσματα και η καλλιέργεια των αγρών γίνο- νταν με τέτοιο τρόπο ώστε να μη μένει το σώμα της μητέρας Γαίας ακαλαί- σθητα ακάλυπτο.


Σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία (Ζούβας 1959) οι άνθρωποι έ- μαθαν να καλλιεργούν τη γη από τη θεά Δήμητρα η οποία ήταν κατά τους αρχαίους η θεά της γεωργίας. Η Δήμητρα σαν ανταμοιβή στον βασιλιά της Ελευσίνας Κελεό που τη φιλοξένησε, έμαθε στο παιδί του τον Τριπτόλεμο να καλλιεργεί τη γη και του έδωσε τους σπόρους από το σιτάρι το οποίο α- ποτελεί και τη βασική διατροφή για τον άνθρωπο. Οι άνθρωποι πήραν στη συνέχεια τους σπόρους από τον Τριπτόλεμο και έμαθαν έτσι να καλλιεργούν τη γη αναγνωρίζοντας τις γεωπονικές ικανότητες και την προσφορά του Τριπτόλεμου. 


Υπάρχουν πολλές παραστάσεις κυρίως σε αγγεία όπου πα- ρουσιάζουν το Τριπτόλεμο άλλοτε να κάθεται σε φτερωτό άλογο κρατώντας στο ένα χέρι σκήπτρο και στο άλλο στάχυ από σιτάρι περιστοιχιζόμενος από ακολουθία, και άλλοτε να φέρνει το σιτάρι στους γεωργούς (βλέπε Σχήμα 1). 

Ο Τριπτόλεμος θεωρείται επίσης ο διδάσκαλος των ηθικών νόμων της γεωργίας καθώς και ιδρυτής των Ελευσινίων μυστηρίων. Αυτό φανερώνει τη μεγάλη σημασία που έδιναν οι αρχαίοι στην ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου ώστε να αναπτύξει το σεβασμό στη φύση και στο περιβάλλον. Η μυθολογία αναφέρει πολλές άλλες περιπτώσεις όπως την καλλιέργεια της συκιάς από το Φύταλο, της ελιάς από την Αθηνά, του αμπελιού από το Διόνυσο ο οποίος μάλιστα τη μετέδωσε στις χώρες Αίγυπτο και την Ινδία που επισκέφθηκε για να μεταδώσει τον πολιτισμό. 

Η ιστορία της Δήμητρας και η αρπαγή από τον Άδη της κόρης της Περσεφόνης μας δείχνει επίσης την κατάσταση του φυ- σικού περιβάλλοντος όπου 8 μήνες η Περσεφόνη βρίσκεται με τη μητέρα της και έχουμε έντονη βλάστηση (από Μάρτιο μέχρι και Οκτώβρη) και 4 μήνες έχουμε την Περσεφόνη στον κάτω κόσμο οπότε έχουμε Χειμώνα.
Σχήμα 2. Ο Τριπτόλεμος, υιός του βασιλιά της Ελευσίνας Κελεού και της Μετανείρας - παρέδωσε εκ μέρους της Δήμητρας τον σίτο στους ανθρώ- πους. 


Πηγή: http://eleysis69.wordpress.com


Η καλλιέργεια της γης στους προϊστορικούς χρόνους αναφέρεται με ανάλογη τεκμηρίωση από τον Θανασουλόπουλο (2004) σελ. 14: «... Είναι πλέον αποδεδειγμένο από τα αρχαιολογικά ευρήματα που καλύπτουν τη Νεο- λιθική περίοδο, έκτη με τρίτη χιλιετία πριν, ότι η βάση της καλλιέργειας ήταν το σιτάρι – και μάλιστα όχι μόνο μία ποικιλία του –, το κριθάρι, το σόργο και τα όσπρια όπως οι φακές, τα ρεβίθια και πιθανόν και άλλα, για τα οποία δεν είμαστε απολύτως βέβαιοι σήμερα. 


Η συνεχής ενασχόληση με την καλλιέργεια και η μάλλον έμφυτη νοημοσύνη και παρατηρητικότητα των ανθρώπων της εποχής εκείνης, αποτέλεσμα των ταξιδιών τους και της αυξημένης ανάγκης εξεύρεσης τροφής λόγω του σχετικά δυσμενούς περιβάλλοντος που ζούσαν, είχε ως αποτέλεσμα την εξειδίκευσή τους σε καλλιέργειες προσαρμοσμένες στο περιβάλλον και αποδοτικές, από τις οποίες πιθανότατα έκαναν και εξα- γωγές, όπως π.χ. λάδι και κρασί (Renfrew, C. 1973, Renfrew, J. 1973, Hal- stead 1990, Sarpaki 1990). Σύμφωνα με τον C. Renfrew, αυτή η εισαγωγή της πολυκαλλιέργειας, βασισμένης στην ελιά και στην άμπελο όπως και στα προϊόντα των σιτηρών, ήταν θεμελιώδης για την ανάπτυξη του Αιγαιακού πο- λιτισμού».


Η Ομηρική εποχή περιγράφεται με εκπληκτική λεπτομέρεια και ζω- ντάνια μέσα στα Ομηρικά έπη και ξεκάθαρα μας δίνει τη σχέση του ανθρώ- που με το φυσικό περιβάλλον καθώς επίσης μας δίνει τις γεωργοκτηνοτρο- φικές μεθόδους που χρησιμοποιούνταν σε συνδυασμό με την κοινωνική θέση, τις κοινωνικές σχέσεις και το πολιτισμικό περιβάλλον της εποχής. Πολύ καλή δουλειά πάνω σε αυτή την ανάλυση έχει κάνει ο Θανασουλό- πουλος (2004).
Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα από την Ιλιάδα Σ540-558 σε με- τάφραση Καζαντζάκη και Κακριδή (2000α):


Κι έβαζε ακόμα απάνω νιόσκαφτο, παχύ, πλατύ χωράφι με αφράτο χώ- μα τριπλογύριστο· πολλοί ζευγάδες μέσα φέρναν τρογύρα τα ζευγάρια τους κι οργώναν δώθε κείθε· και κάθε που γυρίζαν κι έφταναν στου χωραφιού την άκρα, τους ζύγωνε ένας και τους έδινε κρασί γλυκό μια κούπα στο χέρι καθε- νός· και γύριζαν στους όργους πίσω εκείνοι, και στου βαθιού να φτάσουν βιάζουνταν του χωραφιού την άκρα. Κι γης μαυρολογούσε πίσω τους και φά- νταζε οργωμένη χρυσή κι ας ήταν· τέτοιο η τέχνη του μεγάλο θάμα αλήθεια! Κι έβαζε ακόμα χτήμα απάνω του βασιλικό, κι αργάτες θερίζαν, κοφτερά στα χέρια τους φουχτώνοντας δρεπάνια· άλλα χερόβολα σωριάζουνταν στο χώμα αράδα αράδα, και άλλα τα δέναν με ασταχόσκοινα γερά οι δετιαστάδες· κι ήτανε τρεις που τα δεμάτιαζαν, και πίσω τους αγόρια τρέχαν, μαζεύαν τα χε- ρόβολα, στην αγκαλιά τα παίρναν, και τα’ διναν πιο πίσω· αμίλητος ο βασι- λιάς στεκόταν με το ραβδί του απάνω στ’ όργωμα, βαθιά του αναγαλλιώντας.

Επίσης στην Οδύσσεια (Ρ292-299) σε μετάφραση Καζαντζάκη και Κακριδή (2000β) έχουμε:
...ο Άργος ο σκύλος· τον μεγάλωνε πριχού στην Τροία την άγια φύγει ο Οδυσσέας ο καρτερόψυχος, μα δεν τον χάρηκε, όχι! Στα πρώτα χρόνια οι νιοί τον έπαιρναν αγριμολόοι μαζί τους, λαγούς, ζαρκάδια κι αγριοκάτσικα να κυ- νηγούν· κατόπι, σαν είχε πια μισέψει ο αφέντης του, μες την κοπριά την πλή- θια των μουλαριών τον παραπέταξαν και των βοδιών, που απόξω απ’ την αυλόπορτα σωριάζουνταν, οι δούλοι ως να την πάρουν για του Οδυσσέα τ’ αμπελοχώραφα, το χώμα να φουσκίσουν.



Η επιλογή των δύο αυτών αποσπασμάτων από τον Όμηρο έγινε διότι φέρνουν στη μνήμη μου εντελώς παρόμοιες μεθόδους που βίωσα στην ι- διαίτερη πατρίδα μου τη Νάξο. Ακόμη και σήμερα είναι ξεκάθαρη η εικόνα του παππού μου που με δύο βόδια όργωνε το χωράφι του πατέρα μου στην ορεινή Νάξο στο χωριό Κωμιακή καθώς επίσης και όταν ήμουν 11 χρόνων όργωνα με το μουλάρι. Βίωσα επίσης το θέρισμα του σιταριού με δρεπάνι κάτω από τα τραγούδια και τα ανέκδοτα από τις θερίστριες και τον τρόπο που έδεναν και μετέφεραν τα χερόβολα χρησιμοποιώντας την ίδια μέθοδο και την ίδια ορολογία που χρησιμοποιεί ο Όμηρος. 


Επίσης υπήρχε πλήρης ανακύκλωση με μηδενική παραγωγή σκουπιδιών αφού κάτω από το σπίτι που μέναμε ήταν ο στάβλος που ήταν και αποχωρητήριο και πολλές φορές βοηθούσα τον πατέρα μου ανοίγοντας το τσουβάλι για να το γεμίσει με το φτυάρι την χωνεμένη κοπριά. 

Όταν μεγαλώνει κανείς σε ένα χωριό 650 μέ- τρα υψόμετρο στη Νάξο τη δεκαετία του 1950, βιώνει τις εμπειρίες από το φυσικό περιβάλλον που βίωναν οι άνθρωποι στην ίδια περιοχή 5000 και πλέον χρόνια πριν. Θα πρέπει να αναφερθεί ότι το χωριό Κωμιακή την επο- χή εκείνη δεν είχε αυτοκινητόδρομο που να το συνδέει με τα άλλα χωριά και τη Χώρα, δεν είχε ούτε καν ποδήλατα, δεν υπήρχαν ραδιόφωνα ούτε ωρολόγια υπήρχε μόνο ένα τηλέφωνο στο δημόσιο τηλεγραφείο που το χει- ρίζονταν ο ταχυδρόμος. Τα σπίτια στο χωριό ήταν πέτρινα, μικρά σε μέγε- θος αλλά ζεστά το χειμώνα όταν άναβε το τζάκι και μπαίναν κάρβουνα στο μαγκάλι και δροσερά το καλοκαίρι. 

Παρά τις δυσκολίες η ποιότητα ζωής στο χωριό ήταν πολύ υψηλή σε σύγκριση με τις σημερινές κοινωνίες. Η σκληρή δουλειά μετουσίωνε το λιγοστό χώμα στα κακοτράχαλα βουνά σε παραγωγή: σιτάρι, κρασί, λάδι, φασόλια, πατάτες, κρεμμύδια, κοκκάρι, φι- στίκια, ζαρζαβατικά, φρούτα, μέλι, γάλα, τυρί, κρέας και πολλά άλλα προϊ- όντα. Κανένας δεν πεινούσε, κανένας δεν χρωστούσε και το Σαββατόβραδο και την Κυριακή καθώς και στις γιορτές και τα πανηγύρια ο κόσμος το έρι- χνε έξω συμμετέχοντας σε ένα αυθόρμητα ζωντανό θέατρο, γλένταγε και ξεπερνούσε τον κάματο της σκληρής δουλειάς. 

Η βυζαντινή μουσική τις Κυριακές στη εκκλησία συμπλήρωνε το πολιτιστικό μέρος της ζωής και συ- νέβαλλε στην καλλιέργεια της ψυχής παρά το γεγονός ότι το δεισιδαιμονικό και θεοκρατικό μέρος της θρησκείας έκανε μια έστω ελάχιστη ζημιά στους θρησκόληπτους.
Από το βιβλίο του Παναγή Ζούβα (1959), σελ. 33-38 έχουμε για την αρχαία Ελλάδα: Ο Ησίοδος στο έργο του «Έργα και Ημέραι» αναφέρει περί της γεωργικής τέχνης και αναπτύσσει τους λόγους γιατί ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει την καλλιέργεια της γης από την οποία ζει. Ο Αριστοτέλης και ο Θεόφραστος μελετούν τα φυτά προσπαθώντας να αναπτύξουν την επι- στημονική γνώση σε θέματα γεωργίας. 


Ο Αριστοτέλης μας διατυπώνει στα «Πολιτικά» του ότι Οι Έλληνες γεωργοί διαμορφώνουν την καλύτερη μορ-φή δημοκρατίας όταν στηρίζεται σε αυτούς. Ο Ξενοφών στον «Οικονομι- κό» του δίνει όλα τα πλεονεκτήματα της γεωργικής ενασχόλησης και τονί-ζει ότι πλην της τροφής, η γεωργία, εκγυμνάζει σωματικά και ψυχικά τον άνθρωπο. 

Επίσης ο Ξενοφών σε διάλογο με το Σωκράτη υποστηρίζει ότι η γεωργία είναι το μόνο μέσο για να απολαμβάνει κανείς τα αγαθά της ζωής, ότι είναι η πιο ευχάριστη και πιο χρήσιμη εργασία, είναι η μητέρα τροφός για όλα τα επαγγέλματα και ότι βελτιώνει τα ήθη των ανθρώπων και τους προικίζει με το αίσθημα της γενναιοδωρίας. Όταν η γεωργία ευημερεί ευη- μερούν και όλες οι άλλες τέχνες, όταν όμως η γη μένει ακαλλιέργητη, τότε εξαφανίζονται και τα άλλα επαγγέλματα. Τονίζει επίσης ότι η γεωργική τέ- χνη είναι εύκολη στην εκμάθηση της αρκεί να παρακολουθήσει κανείς τη γεωργική ενασχόληση. Γενικά στους αρχαίους η γεωργική τάξη εθεωρείτο ως ο μόνος ασφαλής και αδιάφθορος θεματοφύλακας όλων των πολιτικών και ηθικών αρετών, σε αντίθεση με την τάξη των ναυτιλλομένων και των εμπόρων, που εθεωρούντο ως εισαγωγείς της διαφθοράς των ηθών.

Φυσικό περιβάλλον και παιδεία

Στην αρχαία Ελλάδα δεν υπήρχε οργανωμένο σχολείο και η παιδεία αρχικά παρείχετο από το οικογενειακό περιβάλλον ιδιαίτερα από τις τρο- φούς που μεγάλωναν τα παιδιά. Τα παιδιά επίσης είχαν ένα είδος επαγγελ- ματικής εκπαίδευσης ανάλογα με το επάγγελμα της οικογένειας και η πολι- τεία συνήθως μεριμνούσε για την εκπαίδευση των φρουρών της πόλης. Οι πλουσιότερες οικογένειες μπορούσαν να παρέχουν στα παιδιά τους ιδιαίτε- ρα μαθήματα από διακεκριμένους δασκάλους και φιλόσοφους ενώ αργότε- ρα στην κλασσική Ελλάδα που ιδρύθηκαν ιδιωτικές φιλοσοφικές σχολές όπως η Ακαδημία του Πλάτωνα, έστελναν εκεί τα παιδιά τους.



Σε μια κοινωνία όπως στην αρχαία Ελλάδα όπου κυρίαρχη ενασχόλη- ση είναι η γεωργία και κυρίαρχο αγαθό είναι το αγροτικό προϊόν, ο ανθρώ- πινος νους αναπτύσσεται σύμφωνα με τις προδιαγραφές που έχει ορίσει η φύση ισορροπώντας με τη λογική την επιθυμία και το θυμό μέσα στα όρια της Αριστοτελικής μεσότητας και πετυχαίνοντας ένα μέσο όρο συνολικού λάθους κοντά στο μηδέν και μια διασπορά κοντά στο ±1, βλέπε επίσης Hat- zopoulos, J. N. (2010).


Η παιδεία για όσους μεγαλώνουν στο φυσικό περιβάλλον όπως οι αρ- χαίοι γίνεται κατανοητή από την παιδεία στο χωριό Κωμιακή όπου το παιδί έμπαινε στην αγορά εργασίας δύο χρόνων και κάτι μαθαίνοντας να κουνάει στην κούνια τα μικρότερα αδερφάκια του. 


Πέντε χρόνων μάθαινε να μαγειρεύει βραστές πατάτες και βραστά αυγά, επτά χρόνων μάθαινε να περιποιείται τα ζώα και να αρμέγει τις κατσίκες, 11 χρόνων ήξερε να οργώνει το χω- ράφι. Στα 12 χρόνια του είχε αξιοποιήσει αρκετά όλα τα δώρα που του έδω- σε η φύση γιατί τα παιγνίδια που είχε σαν παιδί ήταν αληθινά όχι πλαστικά, ήταν τα δένδρα, τα ζώα, τα ποτάμια, η θάλασσα, κομμάτια της ίδιας της ζω- ής, της ίδιας της φύσης. Το δημοτικό σχολείο ήταν ένα ευχάριστο διάλλειμα από τη σκληρή ζωή πλην όμως στην δική μου περίπτωση, έπρεπε να σηκω- θώ πολύ πρωί για να μεταφέρω τις γίδες μισή ώρα δρόμο από το χωριό στο κτήμα για βοσκή και μετά να πάω σχολείο, το ίδιο και το βράδυ που έπρεπε να τις φέρω πίσω. 

Οι πατεράδες μας που μεγάλωσαν στο χωριό ήταν αυτοί που πολέμησαν και νίκησαν στο Αλβανικό μέτωπο ενώ οι παππούδες μας είχαν πολεμήσει στους Βαλκανικούς πολέμους και έτσι τα περισσότερα παιδιά μεγάλωναν με πραγματικές ιστορίες και όχι με παραμύθια. Όταν 10 χρόνων βρέθηκα ύστερα από 8 ώρες ποδαρόδρομο στη Χώρα (πρωτεύουσα του νησιού) με έκπληξη άκουσα τις νοικοκυρές να ερωτούν αν τα προϊόντα που ήθελαν να αγοράσουν ήταν από την Κωμιακή. Η ποιότητα των προϊό- ντων της Κωμιακής ήταν ξεχωριστή. 

Η ομαδική μετανάστευση στην Αθήνα από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 και μετά έφερε οικονομική άνεση, με- γάλο σπίτι με λουτροκαμπινέ, αλλά όχι ποιότητα ζωής όπως αυτής του χω- ριού. Οι άνθρωποι απομονώθηκαν έγιναν πιο ψυχροί με αρκετή δόση κατά- θλιψης, έχασαν τον αυθορμητισμό τους, έχασαν την ποιότητα του χαρακτή- ρα τους, το χαμόγελο τους και η διασκέδαση τους ήταν στημένη από άλ- λους.

Η παιδεία στην εποχή μας έχει περιορισθεί στην ανάπτυξη δεξιοτήτων στα άτομα αδιαφορώντας για τη διαμόρφωση του υγιούς νου και οι ανθρω-πιστικές επιστήμες για να συντηρήσουν τη βολευτική για αυτούς επιστημο-νική ανεπάρκεια κυρίως στη χρήση των μαθηματικών έχουν μετατραπεί σε υπηρέτες των ιερατείων τα οποία ευθύνονται για τον αποσυντονισμό του ανθρώπινου νου με την υπερβολική πίστη και υπερβολική αλληλεγγύη που διακηρύττουν. 


Οι ανθρωπιστικές επιστήμες σήμερα και γενικά η όποια πνευματική ελίτ, ιδιαίτερα η ακαδημαϊκή, έχουν τεράστιες ευθύνες για την τριπλή επίθεση που δέχεται και βιάζεται ο ανθρώπινος νους από μια ομάδα ψυχικά άρρωστων ατόμων που, ο αποσυντονισμένος νους των ανθρώπων, τους έχει δώσει το δικαίωμα να επηρεάζουν τα διεθνή δρώμενα σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο. 

Η ψυχικά άρρωστη αυτή ομάδα χρησιμοποιεί την καταστρεπτική δύναμη του νου και χτυπά την ανθρώπινη νόηση με μηχανι-σμούς εξαγρίωσης για να γιγαντώσει επιλεκτικά το θυμό, με μηχανισμούς μάρκετιν για να γιγαντώσει την επιθυμία και με μηχανισμούς υπερβολικής πίστης και υπερβολικής αλληλεγγύης για να εξουδετερώσει τη λογική. 

Επειδή όμως η αρρώστια τους δεν τους επιτρέπει να καταλάβουν ότι πηγαί- νοντας ενάντια στη φύση θα καταστραφούν και οι ίδιοι ιδιαίτερα από την συνεχή υποβάθμιση του περιβάλλοντος και επειδή ο πνευματικός βιασμός που έχουν υποστεί οι άνθρωποι δεν τους αφήνει περιθώριο να αντιληφθούν τι συμβαίνει θα πρέπει οι όποιες μεμονωμένες φωνές υπάρχουν να ενωθούν και να βοηθήσουν τον άνθρωπο να απεμπλακεί από αυτό το φαύλο κύκλο. 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η δια νόμου νόθευση της ακαδημαϊκής διοίκησης στα Ελληνικά και μόνον ΑΕΙ το 1982 και ο αποσυντονισμός της νόησης της συντριπτικής πλειοψηφίας των Ελλήνων ακαδημαϊκών, μέχρι σήμερα, ουσιαστικά δεν τους έχει επιτρέψει να αντιδράσουν. 

Το τραγελα- φικό της υπόθεσης είναι ότι οι μοναδικοί που αντέδρασαν είναι κάποια μέλη της επιτροπής, οι Κλάδης και Πανούσης (1989), που συνέταξαν το νόμο με το περίφημο mea culpa. Χαρακτηριστικό επίσης παράδειγμα των μηχανι- σμών εξαγρίωσης είναι η αντίδραση στην απειλή του πάστορα της Φλόρι- ντα ΗΠΑ να κάψει το Κοράνιο, όπου βλέπει κανείς τον ανταγωνισμό των μηχανισμών εξαγρίωσης και την επέμβαση των δημοκρατικά κατά τα άλλα εκλεγμένων πολιτικών σε ρόλο μαριονέτας. 

Όσο για το μάρκετιν, ο νοητικά αποσυντονισμένος μέσος κάτοικος του πλανήτη προτιμά ένα γυαλιστερό αυτοκίνητο από μια καθαρή ατμόσφαιρα (Χατζόπουλος, Ι. 2005, σελ. 122- 123).

Χρήσιμα συμπεράσματα για τη σημερινή εποχή
Η γη και το φυσικό της περιβάλλον από αρχαιοτάτων χρόνων υπήρξαν γενναιόδωρα στον άνθρωπο, τον στήριξαν και τον στηρίζουν στο σπουδαιό- τερο χαρακτηριστικό της επιβίωσης που είναι η διατροφή καθώς και σε όλα τα άλλα χαρακτηριστικά μιας ποιοτικά ανώτερης ζωής. Ο άνθρωπος συνεπώς έχει υποχρέωση και ευθύνη έναντι της μητέρας θεάς Γαίας και πρέπει να της φέρεται με σεβασμό όπως οι αρχαίοι. Χαρακτηριστική είναι επίσης η θέση του Lovelock (2000):


Η Γη είναι ένας ζωντανός οργανισμός ο οποίος τρέφεται από χημική και ηλιακή ενέργεια. Αναπνέει από τα δάση του και τα φύκια των ωκεανών, στα οποία η ενέργεια ρέει μέσω της τροφικής αλυσίδας - δηλαδή από τις διερ- γασίες που πραγματοποιούνται όταν ο ήλιος και το νερό κάνουν τη βλάστηση να αναπτύσσεται, ο λαγός τρώει τη βλάστηση και ο αετός τρώει το λαγό. Η Γαία έχει την ικανότητα να αυτορυθμίζεται, όπως κάνει κάθε οργανισμός. 


Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι χάρη σ’ αυτές τις διεργασίες, εδώ και 3,8 εκα- τομμύρια χρόνια, η Γη δεν έγινε ποτέ ούτε πολύ ζεστή ούτε πολύ κρύα για τη διατήρηση της ζωής...
Ο σημερινός άνθρωπος που οι στημένοι μηχανισμοί αποσυντονισμού του νου του τείνουν να τον μεταβάλλουν σε τέρας πρέπει να αποκτήσει παι- δεία ώστε να ισορροπεί με τη λογική την επιθυμία και το θυμό και να ξα ναρχίσει να γίνεται άνθρωπος (Hatzopoulos, J. N. 2010). Το παρακάτω πα- ράδειγμα είναι χαρακτηριστικό του εκτροχιασμού που έχει πάρει ο άνθρω- πος. Απόσπασμα από την Επιστολή του Αρχηγού των Ερυθρόδερμων Σηάτλ, στον Πρόεδρο των ΗΠΑ, 1854:


Κανένας δεν μπορεί να πουλά ή να αγοράζει τον ουρανό ή τη ζεστασιά της γης, τη δροσιά του αέρα και το άφρισμα του νερού, γιατί ΤΙΠΟΤΑ ΔΕΝ ΜΑΣ ΑΝΗΚΕΙ.


Εμείς είμαστε μέρος τους, μέρος της Φύσης... Ο αγέρας είναι ακριβός για τον ερυθρόδερμο, γιατί όλα τον μοιράζονται με την ίδια πνοή: τα ζώα, τα δέντρα, ο άνθρωπος. Είμαστε κομμάτι της γης. Καθετί πάνω στη γη είναι ιερό για το λαό μου.


Η απληστία των Χλωμών Προσώπων θα τα καταβροχθίσει όλα, ό,τι υπάρχει στη Γη, αφήνοντας πίσω της μια τεράστια έρημο. Από δω και μπρος η ζωή τελείωσε!



Τώρα αρχίζει η επιβίωση!
Η αρχαία παράδοση στη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος μας δίνει χρήσιμα συμπεράσματα για την οικονομική αυτοτέλεια και την ποιότη- τα ζωής που είχαν οι άνθρωποι που σεβόντουσαν τη φύση, όπως και οι άν- θρωποι του χωριού, και μπορεί να μας διδάξει πολλά πράγματα ιδιαίτερα για το πώς θα αντιμετωπίσουμε την κρίση που περνά σήμερα η χώρα μας. Το ενθαρρυντικό στην όλη υπόθεση είναι ότι με λίγες έξυπνες κινήσεις μπορούν να συνδυαστούν οικονομική αυτοτέλεια και ποιότητα ζωής. 


Τη δεκαετία του 50-60 η Ελλάδα με ελάχιστες υποδομές είχε παραγωγή και κανένα πρόβλημα με το δημόσιο χρέος. Σήμερα η Ελλάδα έχει σχεδόν όλες τις υπο- δομές που έχουν οι Ευρωπαϊκές χώρες και αυτό κάνει οποιαδήποτε προσπά- θεια για παραγωγή αγαθών πολύ πιο εύκολη. Το πρόβλημα της παραγωγής λοιπόν έχει να κάνει με τη σωστή παιδεία, το σωστό σχεδιασμό και σωστή διαχείριση. 

Η Ελλάδα έχει μεγάλη παράδοση από αρχαιοτάτων χρόνων στη γεωργία και οι κλιματολογικές συνθήκες επιτρέπουν την παραγωγή προϊό- ντων υψηλής ποιότητας σε δύο ετήσιες παραγωγές (πρώιμη, όψιμη) και σε συνδυασμό μάλιστα με τον τουρισμό μπορεί να πετύχει άριστα αποτελέσμα- τα. 

Οι υποδομές όπως η διαχείριση υδατικών πόρων, οι συγκοινωνίες, οι ε- πικοινωνίες και η χρήση μηχανημάτων κάνει την αγροτική ενασχόληση πο- λύ πιο εύκολη από τη δεκαετία του 50-60. 

Παρά το γεγονός ότι έμαθα τα παιδιά μου να καλλιεργούν τη γη, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα όπως διαμορ- φώνεται από τα ΜΜΕ και το σχολείο τα έκανε να μισούν το χωράφι και τη γεωργική ενασχόληση. Άρα η παιδεία είναι ένα σοβαρότατο ζήτημα και πρέπει να υπάρξουν σημαντικές βελτιώσεις στο οργανωμένο σχολείο όπως κατάλληλα μελετημένες κτιριακές εγκαταστάσεις και υποδομές με βιβλιο- θήκες, χώρους αγροτικής ενασχόλησης και αθλητικές εγκαταστάσεις, άλλες εγκαταστάσεις για κουλτούρα πολιτισμό και παραδοσιακή ενασχόληση κα- θώς και καλύτερη εκπαίδευση των εκπαιδευτικών με συνεχή παρακολούθη- ση και αξιολόγηση του έργου τους. 

Παράλληλα θα μπορούσαν να οργανω- θούν καλύτερα οι αγροτικοί συνεταιρισμοί (ορισμένοι που λειτουργούν σω- στά να χρησιμοποιηθούν σαν πρότυπα) ώστε να λειτουργούν με ιδιωτικοοι- κονομικά κριτήρια και να διευκολύνουν τον αγρότη ιδιαίτερα στη διάθεση των προϊόντων. Βέβαια έχουν υπογραφεί συμβάσεις κλπ., μα εδώ θα πρέπει να έχουν λόγο οι πολιτικές παρατάξεις που θα πρέπει να χαράσσουν εναλ- λακτικές πολιτικές που θα διορθώνουν τα λάθη που έχουν γίνει όταν διεκδι- κούν την εξουσία.

Θα πρέπει να συνειδητοποιηθεί ότι η απαραίτητη ύλη για να δομηθεί ένα ανθρώπινο σώμα είναι κατά κύριο λόγο το φαγητό και κατά δευτερεύο- ντα λόγο έρχεται η κατοικία, η ενδυμασία, το αυτοκίνητο και τα λοιπά υλικά αγαθά όπως αυτά χαρακτηρίζονται τα οποία παρέχουν τη βιοποριστική στή- ριξη στο ανθρώπινο σώμα. Τι είναι απαραίτητο και τι δεν είναι, καθορίζεται από την οικονομία, τις ανάγκες του καθενός και την οικονομική του δυνατό- τητα. Η αξία των επιμέρους υλικών αγαθών ρυθμίζεται από κανόνες όπως είναι αυτοί της ελεύθερης αγοράς που βασίζονται στην ζήτηση και την πα- ραγωγή. Η προώθηση των υλικών αγαθών στην αγορά από το άλλο μέρος βασίζεται σε εμπορικές συμφωνίες και στη διαφήμιση.



Ο μέσος άνθρωπος σήμερα ενδιαφέρεται περισσότερο για ένα καλύτε- ρο σπίτι ή αυτοκίνητο ή ενδυμασία και δείχνει λιγότερο ενδιαφέρον για ένα ποιοτικά καλύτερο φαγητό και αυτό έχει να κάνει με την προκατάληψη και το λάθος. Για άλλα ζητήματα όπως είναι το φως του ήλιου, ο καθαρός αέρας και το υγιές φυσικό περιβάλλον το νερό κλπ., που αναφέρει πιο πάνω ο Ιν- διάνος Σηάτλ ενδιαφέρεται ακόμα λιγότερο. Η συμπεριφορά αυτή του σύγ- χρονου ανθρώπου οφείλεται στον αποσυντονισμό του νου του ο οποίος δέ- χεται ένα συνεχή και ανελέητο πνευματικό βιασμό χωρίς καμία βοήθεια. Θα πρέπει λοιπόν η μεγαλύτερη προσπάθεια που καταβάλει ο άνθρωπος σχετικά με τα υλικά αγαθά να κατευθύνεται κατά κύριο λόγο στη βελτίωση της ποιότητας του φαγητού. 


Από το άλλο μέρος το φαγητό αποτελεί το βασικό συστατικό επιβίωσης. Κάποτε το φαγητό αποτελούσε και κριτήριο ταξικής κατάταξης των ανθρώπων αν και στις περισσότερες περιπτώσεις οι οικονο- μικά ασθενέστερες τάξεις έχουν πολύ καλύτερη ποιότητα φαγητού από τις οικονομικά ισχυρότερες τάξεις. Σήμερα η ποσότητα του φαγητού αυξήθηκε ενώ η ποιότητα του έχει μειωθεί σημαντικά. Ποιότητα φαγητού σήμερα έ- χουν αυτοί που ζουν στην επαρχία είναι απόγονοι αγροτικών οικογενειών και διατηρούν την αρχαία παράδοση τόσο στην καλλιέργεια των αγρών όσο και στην προετοιμασία του φαγητού.
 


Ο σύγχρονος άνθρωπος διαθέτει αρκετά τεχνολογικά μέσα ώστε με ελάχιστη προσπάθεια να μπορεί να αναπτύξει ο ίδιος πολλά από τα αγροτικά προϊόντα που καταναλώνει και αυτό θα βοηθούσε και τους επαγγελματίες αγρότες να βελτιώσουν την ποιότητα των προϊόντων τους στρεφόμενοι πε- ρισσότερο προς τη βιολογική γεωργία. Το μόνο που χρειάζεται είναι να έχει μια ιδιόκτητη έκταση ολίγων στρεμμάτων γεωργικής γης που έχει σχετικά χαμηλό κόστος και να χρησιμοποιήσει τεχνικές βιολογικής καλλιέργειας. Καθοριστικό ρόλο για να το πετύχει αυτό είναι η παιδεία η οποία θα πρέπει να δημιουργήσει υγιή σκέψη στην κατεύθυνση αυτή. 

Η ερασιτεχνική ενα- σχόληση με τη γεωργία βοηθάει τον άνθρωπο κάθε ηλικίας να συμμετέχει ενεργά στις αλλαγές του ετήσιου εποχιακού κύκλου και να απολαμβάνει την ικανοποίηση της δημιουργίας την οποία νοιώθει με την απόδοση του καρπού που του επιφέρει η εργασία που κάνει στο χώμα της μάνας γης. Πέραν όμως της ενασχόλησης, της γυμναστικής, και της ικανοποίησης από τη δημιουργία του καρπού υπάρχει η ποιοτικά ελεγχόμενη καλλιέργεια που κάνει, ο καρπός της οποίας αποτελεί σιγουριά για την υγιεινή του διατροφή.


Ο σύγχρονος άνθρωπος πρέπει να ενημερωθεί για την επίθεση και τον αποσυντονισμό που δέχεται η νόηση του ώστε να αναπτύξει μηχανισμούς άμυνας. Επιπλέον πρέπει να ενημερωθεί ότι η ψυχοπαθής ολιγομελής ομάδα που επηρεάζει τα διεθνή δρώμενα έχει κάνει εδώ και χιλιάδες χρόνια πολλά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας χρησιμοποιώντας άλλες μεθόδους όπως είναι το φαγητό και το νερό και υπάρχουν γι’ αυτό πολλά ιστορικά τεκμήρια (Καλόπουλος, Μ. 1995). Συνεπώς ένα από τα πιο επικίνδυνα όπλα που μπο- ρεί ανά πάσα στιγμή να χρησιμοποιήσει αν δεν έχει ήδη ξεκινήσει τη χρήση του είναι ο έλεγχος της διατροφής και ο έλεγχος των φαρμάκων. Το πώς και με ποιές μεθόδους μπορεί να νοθευτεί το φαγητό είναι ένα μείζον θέμα και υπάρχουν πολλοί ειδικοί στο είδος για να το αναλύσουν διεξοδικά. 


Εδώ απλώς θα αναφερθούν κάποια φαινόμενα της εποχής όπως η παρασκευή αμ- φισβητούμενων φυραμάτων που οδηγεί στη νόσο των τρελών αγελάδων, η αλόγιστη χρήση των φυτοφαρμάκων, η ασάφεια που υπάρχει σχετικά με τα μεταλλαγμένα, η ανεξέλεγκτη χρήση συντηρητικών τροφών, κλπ. 

Παράλληλα με την άμεση νόθευση της τροφής βλέπουμε επίσης μια ωμή παρέμβαση στα προγράμματα σπουδών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαί- δευσης ώστε να μη διδάσκεται σε αυτό το επίπεδο η αγροτική τέχνη ή να δι- δάσκεται με τέτοιο τρόπο ώστε τα παιδιά να την απεχθάνονται. Τα παιδιά αν διδαχθούν σωστά στο οικογενειακό τους περιβάλλον και στο σχολείο την αγροτική τέχνη θα έχουν τη δυνατότητα να αγαπήσουν τη γη και να τη φρο- ντίσουν ώστε να παράγει υγιεινή τροφή. Παράλληλα θα αγαπήσουν τη φύση και το φυσικό περιβάλλον και θα έχουν περισσότερη ευαισθησία σχετικά με τη διατήρηση της ποιότητας του.


Είναι συνεπώς επιτακτική ανάγκη να γίνουν βαθιές τομές στο χώρο της παιδείας υιοθετώντας ιδανικά και πρότυπα όπως αυτά που αναπτύσσο- νται στο δοκίμιο (Hatzopoulos, J. N. 2010): http://www.aegean.gr/envi- ronment/labs/Remote_sensing/publications/Hatzopoulos-Hsss-Gr.pdf 


Επιπλέον, η Ελλάδα θα πρέπει να βοηθήσει όλες τις γειτονικές χώρες να υιοθετήσουν τα ιδανικά αυτά για να αναπτύξουν αυτογνωσία και να μη δί- νουν το δικαίωμα σε τρίτους να ελέγχουν και να εκμεταλλεύονται την πε- ριοχή με το διαίρει και βασίλευε. Θεσμικά θα πρέπει να ξεκινήσει από την ισχυροποίηση της ακαδημαϊκής διοίκησης των ΑΕΙ και να κατοχυρώσει την αυτοτέλεια των ιδρυμάτων. Μόνον η παιδεία μπορεί να συμβάλλει στην α- ναβάθμιση της περιρρέουσας ατμόσφαιρας και να αναβαθμίσει το ρόλο των ΜΜΕ. 

Η ανατροφή των παιδιών μπορεί να βελτιωθεί με το συνδυασμό παι- γνίδι – εκπαίδευση – παραγωγικότητα, περισσότερο μέσα στο φυσικό περι- βάλλον και λιγότερο στο χώρο του πλαστικού και της εικονικής πραγματι- κότητας. Το παιδί πρέπει επίσης να αναπτύξει αυτοάμυνα σε θέματα εικονι- κής πραγματικότητας. Ο χαρακτήρας του παιδιού πρέπει να διαμορφώνεται περισσότερο μέσα από πραγματική δράση και πραγματικές ιστορίες και λι- γότερο μέσα από παραμύθια. Κατά τα άλλα πολλοί αξιόλογοι Έλληνες παιδαγωγοί μας έχουν αφήσει σημαντικό υλικό και πρέπει να αξιοποιηθεί στην κατεύθυνση αυτή.


Τα πολιτικά κόμματα θα πρέπει να αλλάξουν ριζικά τη νοοτροπία τους και ιδιαίτερα τα μικρά κόμματα να εγκαταλείψουν τις καταστροφικές για τη χώρα ενέργειες τις οποίες ονομάζουν «αγώνα». Αγώνας σημαίνει να προσφέρεις εποικοδομητικά και όχι καταστροφικά. 


Οι καταστροφείς σε μια ευνομούμενη χώρα πρέπει να υπόκεινται τις συνέπειες των καταστρεπτικών τους ενεργειών. Είναι μεγάλη αδικία να παραμένουν οι καταστροφείς στο απυρόβλητο και να πληρώνουν το τίμημα οι νομοταγείς πολίτες. Τα μεγάλα κόμματα δεν πρέπει να είναι υποτακτικοί των μικρών κομμάτων ή υποτα- κτικοί των ιερατείων, και όταν βρίσκονται στην εξουσία θα πρέπει να ε- φαρμόσουν το πρόγραμμα που προεκλογικά υποσχέθηκαν ενώ όταν είναι αντιπολίτευση θα πρέπει να διαμορφώνουν ένα πρόγραμμα που θα διορθώ- νει τα λάθη του κυβερνώντος κόμματος. Η Ελλάδα μεγαλούργησε στους αρχαίους χρόνους γιατί κατάφερε να περιορίσει τη δύναμη των ιερατείων κάτι που δεν ισχύει σήμερα. 

Τα ιερατεία σήμερα είναι παντοδύναμα και βρίσκονται στο απυρόβλητο και ελεύθερα χωρίς περιορισμούς να βιάζουν πνευματικά τους ανθρώπους από την βρεφονηπιακή τους ηλικία. Οι άνθρω- ποι μέσα από την παιδεία πρέπει να αντιληφθούν καλά τα λόγια του Πλούταρχου «ο δεισιδαίμων περί πάντων τον θεόν επικαλείται» και να περιορί- σουν τη δραστηριότητα των ιερατείων σε καθαρά πολιτιστικό ρόλο ενώ το θεολογικό κομμάτι και η θεολογική επιστήμη πρέπει να ερευνήσει τις ιδιό- τητες του θείου και να απαλλάξει τις «υπάρχουσες θεότητες» από ανθρώπι- νες αδυναμίες. 

Το παρόν δοκίμιο είναι μια πρόκληση για τους συναδέλφους στον ακαδημαϊκό χώρο και προσωπικά δεν θέλω να πιστεύω ότι είναι αδιά- φοροι για τα τεκταινόμενα σε Ελληνικό ή διεθνές επίπεδο ή μένουν αδρα- νείς από φόβο ή άλλες καταστάσεις, αλλά πρέπει έμπρακτα να βοηθήσουν περισσότερο την Ελλάδα για να μπορέσει να ξεπεράσει την κρίση.

Βιβλιογραφία
Δάκογλου, Ι. (2009). Πυθαγόρειος Προσαρμογή της Ορφικής Κοσμολογίας στις Θετικές Επιστήμες, Νέα Θέσις 200 σελίδες.
Ζούβας, Π. (1959). «Η Ελληνική Γεωργία». Σελ. 176.
Halstead, P. (1990). «Agricultural in the bronze age Aegean», Ed. Wells, B.
«Agricultural in ancient Greece», Proc. 7th Inter. Symp. Swedish Inst. of Athens, pp. 105-117.
44 ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒ. ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ – ΓΕΩΡΓΙΑ
Hatzopoulos, J. N. (2009). The boundaries of right and wrong - Learning and the human brain, ACSM BULLETIN, February 2009, No. 237, pp. 20 – 22. http://www.webmazine.org/issues/bull237/documents/rightWrong.pdf
Hatzopoulos, J. N. (2010). "Education and Neuron Network Based Sys- tems", Presented at the 6th National & International Conference "Sys- temic Approaches in Social Structures" organized by the Hellenic So- ciety for Systemic Studies (HSSS) & University of the Aegean, De- partment of Sociology, 23-26 June 2010 Mytilene, Greece. http://www.aegean.gr/environment/labs/Remote_sensing/publications/ Hatzopoulos-Hsss-Gr.pdf http://www.aegean.gr/environment/labs/Remote_sensing/EnglishBloc k/publications/Hatzopoulos-Hsss-Us.pdf
Θανασουλόπουλος, Κ. (2004). «Η Γεωργική Ανάπτυξη στην Εποχή των Ομηρικών Επών» EΛΕΥΘΕΡΗ ΕΡΕΥΝΑ Διαδικτυακό Περιοδικό www.freeinquiry.gr
Καζαντζάκης, Ν., Κακριδής, Ι. Θ. (2000α). Ομήρου Ιλιάδα (Μετάφραση), ΕΣΤΙΑ.
Καζαντζάκης, Ν., Κακριδής, Ι. Θ. (2000β). Ομήρου Οδύσσεια (Μετάφρα- ση), ΕΣΤΙΑ.
Καλόπουλος, Μ. (1995). Το μεγάλο ψέμα - Ιδιωτική Έκδοση
http://www.greatlie.com/biblia/to-megalo-psema.html
Kerényi, K. (μετάφραση Σταθόπουλου Δ. 1995). «Η μυθολογία των Ελλή- νων». Εστία. Σελ. 660.
Κλάδης, Δ., Πανούσης, Ι. (1989). Η κρίση στα ΑΕΙ «Mea culpa”, Εφημερί- δα «ΤΟ ΒΗΜΑ» 17.9.1989.
Lovelock, J. (2000). Gaia: A New Look at Life on Earth, 3rd ed., Oxford University Press
http://kpe-kastor.kas.sch.gr/biod_net/schools5/exp-gymn-tripoli4.htm
Μποτετζάγιας, Ι. (2010). «Η ιδέα της φύσης: Απόψεις για το περιβάλλον από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας». Σελ. 260.
Renfrew, C. (1972). «The emergence of civilization: The Cyclades and the Aegean in the third Millennium B.C. Studies in prehistory», Ed. Coles J.M., p. 595.
Renfrew, C. (1973). «Trade and craft specialization», Ed. Theocharis, D. «Neolithic Greece», Cultural Foundation of National Bank of Greece, p.179-191.
Renfrew, J.Μ. (1973). «Agriculture», Ed. Theocharis, D., «Neolithic Greece», Cultural Foundation of National Bank of Greece, p.147-164.
ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ Ι.
Sarpaki, A., 1990, «Paleothnobotanical approach. Aegean», ed. Wells, B. «Agriculture in ancient Greece», Proc. 7th Inter. Symp. Sweedish Inst. of Athens, pp. 61-76.
Χατζόπουλος, Ι. (2005). Παιδεία Ώρα Μηδέν, Κάκτος, 148 σελίδες.



http://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0CB0QFjAA&url=http%3A%2F%2Fappliedmaths2.ee.duth.gr%2FTO%2520PHYSIKO%2520PERIVALLON%2520STIN%2520ARCHAIA%2520ELLADA.pdf&ei=KvplUM37BufI0AXH_YFI&usg=AFQjCNHv2DDYCRmHHryA4tL3Fb1d2B_gBA

Read more...

Το Φυσικό Περιβάλλον στην Αρχαία Ελλάδα

>> Κυριακή, 23 Σεπτεμβρίου 2012

Περίληψη

Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις στο περιβάλλον, για να καλύψουν τις μεταβαλλόμενες ανάγκες μας, διαφοροποιήθηκαν και από «ανώδυνες» ανθρώπινες δράσεις, μετατράπηκαν σε μεγάλης κλίμακας επεμβάσεις με καταστροφικές συνέπειες. Στους αρχαίους χρόνους η περιβαλλοντική προστασία ήταν άρ- ρηκτα συνδεδεμένη με τη ιερότητα της φύσης, η οποία αποτελούσε ένα σύ- νολο από μορφές θεϊκής καταγωγής. Έτσι, στην Ελληνική Μυθολογία συνα-ντάμε τις μυθικές Δρυάδες, τις Νύμφες των Δασών, οι οποίες κατοικούσαν μέσα στα δέντρα και η κοπή ενός δέντρου σήμαινε και το θάνατο μιας νύμφης.

Ωστόσο, η σχέση κοινωνίας και περιβάλλοντος μεταβάλλεται ριζικά με την έκρηξη της Βιομηχανικής Επανάστασης. Τα περιβαλλοντικά προβλήμα- τα που αντιμετωπίζουμε σήμερα αποτελούν τα θλιβερά νέα, τα αισιόδοξα όμως μηνύματα είναι ότι μέσα από την εκπαίδευση των πολιτών μπορούμε να έχουμε όλοι μας την δυνατότητα να συμμετέχουμε ενεργά στη λήψη πε- ριβαλλοντικών αποφάσεων, ασκώντας το δικαίωμα μας για επιλογή.

Λέξεις κλειδιά:
Αρχαία Ελλάδα, Δρυάδες, περιβαλλοντική υποβάθμιση

Εισαγωγή
Το περιβάλλον είναι ένα δυναμικό σύστημα, το οποίο εξελίσσεται και προσαρμόζεται συνεχώς στις μεταβαλλόμενες επιδράσεις και αντι- δράσεις μεταξύ των βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων από τους οποί- ους αποτελείται. Η επιβίωση των ζωντανών οργανισμών στηρίζεται στους αβιοτικούς παράγοντες και η ομαλή λειτουργία αυτών συνδέεται άμεσα με τους ζώντες οργανισμούς, εμφανίζοντας ισχυρές σχέσεις αλλη- λεξάρτησης και αλληλοεπιρροής. Οι σχέσεις αλληλεξάρτησης, επεκτεί- νονται και ανάμεσα στους ίδιους του ζώντες οργανισμούς, μιας και κανέ- να από τα ζωντανά είδη δεν μπορεί να επιβιώσει από μόνο του, αφού μέ- σα στην αλυσίδα της ζωής κάθε οργανισμός παίζει ένα καθορισμένο ρόλο (Κουσουρής και Αθανασάκης 1996). Συνεπώς, η αυτόνομη ικανότητα ανάπτυξης των οργανισμών δεν είναι ανεξάρτητη από το περιβάλλον.

Ο άνθρωπος ανήκει, εξαρτάται από το περιβάλλον και παράλληλα επεμβαίνει δραστικά στην διαμόρφωση του. Η ανθρώπινη ζωή χωρίς το περιβάλλον δεν έχει πιθανότητα συνέχειας, αλλά ακόμη σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι η ποιότητα της ανθρώπινης ζωής καθορίζεται από την ποιότητα του περιβάλλοντος. 

Ο άνθρωπος στην εξελικτική του πορεία για να καλύψει τις καθημερινές του ανάγκες μετέβαλε την δομή του περιβάλλοντος με δραστηριότητες αντιπροσωπευτικές για τους εκάστοτε πολιτισμούς, που εμφάνισε η ανθρώπινη ιστορία. Οι επιπτώσεις των πα- ρεμβάσεων αυτών δεν αποτυπώνονται μόνο στην ποιότητα της ανθρώπι- νης ζωής, αλλά επηρεάζουν και την ποιότητα του περιβάλλοντος. Το τροποποιημένο πλέον περιβάλλον υπονομεύει την πιθανότητα ποιοτικής επιβίωσης των επόμενων γενεών. Το περιβάλλον, η διαδεδομένη σήμερα συντομογραφική περιγραφή όλων των φυσικών διεργασιών, υφίσταται την καθημερινή πίεση από την ανθρώπινη δραστηριότητα (Σκούρτος και Σοφούλης 1995). Οι συνέπειες της πίεσης αυτής ποικίλουν ανάλογα με τη φύση των ανθρώπινων αναγκών. Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις στο πε- ριβάλλον, για να καλύψουν τις μεταβαλλόμενες ανάγκες μας, διαφορο- ποιήθηκαν.

Από «ανώδυνες» ανθρώπινες δράσεις, που αφομοιώνονταν μέσα στο περιβάλλον, στο δυναμικό αυτό σύστημα, διατηρώντας πάντα την απαραίτητη ισορροπία μέσα σε αυτό, μετατράπηκαν σε μεγάλης κλί- μακας επεμβάσεις. Οι επεμβάσεις αυτές κατέληξαν να υπερβούν τους φυσικούς νόμους, να διαταράξουν την αρχική ισορροπία, να αλλοιώσουν τις φυσικές διεργασίες και να απειλούν την ίδια την ποιότητα της ανθρώ- πινης ζωής.

ΣΤΑ ΔΕΝΤΡΑ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣΑΝ ΟΙ ΜΥΘΙΚΕΣ ΔΡΥΑΔΕΣ...


Τα περιβαλλοντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα, όπως η πληθυσμιακή αύξηση, η εξάντληση των φυσικών πόρων, η εξαφάνιση των φυτών και των ζώων, η καταστροφή της άγριας ζωής, η διεύρυνση του εισοδηματικού χάσματος μεταξύ των κοινωνικών ομάδων, η ρύπανση εδάφους και νερού και αέρα, αλληλοσυνδέονται και αυξάνουν με ανησυ- χητικούς ρυθμούς. Καθώς ο αριθμός των ανθρώπων και η χρήση φυσι- κών πόρων αυξάνονται δραστικά, υπάρχουν όλο και πιο συγκεκριμένα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι υπάρχει πρόβλημα με την ικανότητα της γης να διατηρήσει στη ζωή τα διάφορα είδη. Συνεχώς εξαφανίζονται δά- ση και υγρότοποι, ενώ οι ερημικές περιοχές αυξάνονται. Το έδαφος, λό- γω της έντονης καλλιέργειας και της καταστροφής των δασών, υποβαθ- μίζεται. Τα ποτάμια και οι λίμνες γεμίζουν ιζήματα με επικίνδυνες ουσί- ες. Πολλοί βοσκότοποι έχουν υπερβοσκηθεί, οι θάλασσες, οι λίμνες και τα ποτάμια υπόκεινται σε υπεραλίευση και οι υπόγειοι υδροφορείς σε υ- περάντληση.

Το νερό, το έδαφος και ο αέρας χρησιμοποιούνται ως αποδέκτες, συχνά τοξικών, ρυπογόνων ουσιών.

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από τις σε μεγάλη κλίμακα και σε παγκόσμιο επίπεδο, αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, αποτέλεσμα της έντονης ανθρώπινης δραστηριότητας. Ωστόσο, μελετώντας παλαιό- τερες ιστορικές εποχές, παρατηρούμε ότι οι συνέπειες των ανθρώπινων δράσεων στο περιβάλλον δεν είχαν εξ αρχής αυτή τη μορφή. Η σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος ξεκινά από την παρουσία του ανθρώπου πάνω στη γη, από την περίοδο των προϊστορικών κοινωνιών. Οι αρχαϊκοί εκείνοι άνθρωποι ζούσαν αποκλειστικά από τη συλλογή καρπών και φυ- τών, ενώ οι περιορισμένες παραγωγικές δραστηριότητες τους ήταν από- λυτα ενσωματωμένες μέσα στις φυσικές διεργασίες και ελάχιστες αλλα- γές επέφεραν στο περιβάλλον (Φλογαΐτη 1998). Καθώς αυτές οι κοινωνί- ες άρχισαν σταδιακά να βελτιώνουν τα εργαλεία και τις κυνηγετικές τους τεχνικές, αυξήθηκαν και οι αρνητικές επιδράσεις στο περιβάλλον. Οι προηγμένοι κυνηγοί με τη χρήση φωτιάς μετέτρεπαν δάση σε βοσκότοπους.

Πάλι, όμως, η εκμετάλλευση και η τροποποίηση των φυσικών οι- κοσυστημάτων γίνεται σε μικρή κλίμακα και οι συνέπειες των δράσεων αυτών αφομοιώνονται πλήρως από τα συστήματα αυτά. Το μεγαλύτερο μέρος της καταστροφής μπορούσε εύκολα να αποκατασταθεί από τις φυ- σικές διαδικασίες λόγω του μικρού πληθυσμού και των συχνών μετανα- στεύσεων.

Από τις μυθικές Δρυάδες στη Βιομηχανική Επανάσταση: Ιστορική αναδρομή της περιβαλλοντικής υποβάθμισης


Με τη νεολιθική επανάσταση, το 10.000 π.Χ., ο νομαδικός τρόπος ζωής αντικαταστάθηκε από αγροκαλλιεργητικές κοινωνίες (Emberlin 1996). Κατά την διάρκεια της Αγροτικής Επανάστασης τα νέα εργαλεία και οι τεχνικές επιτρέπουν στον άνθρωπο να εκμεταλλεύεται την φύση προς όφελος του. Οι αυξανόμενοι αριθμοί των νέων κοινωνιών χρειάζο- νταν περισσότερα ζώα για τροφή και εκτέλεση εργασιών, μεγαλύτερες εκτάσεις για καλλιέργεια, αρδευτικά έργα, συσσώρευση αγαθών, σταθε- ρές ιδιοκτησίες γης και αποδυνάμωση άγριων ζώων και φυτών. Οι επι- δράσεις της Αγροτικής Επανάστασης στο περιβάλλον συνοπτικά μπο- ρούν να εστιαστούν σε αποψιλωμένες εκτάσεις, διάβρωση του εδάφους, υπερβόσκηση μεγάλων περιοχών, υποβάθμιση φυσικών πόρων και πα- ρακμή πολλών πολιτισμών στη Μέση Ανατολή, στη Βόρεια Αφρική και στη Μεσόγειο, όπως των Μάγια και της Μεσοποταμίας.

Συγκεκριμένα, τα αγροκτήματα της Βόρειας Αφρικής που τροφοδοτούσαν την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, τώρα είναι έρημοι. Στους πολιτισμούς των Τίγρη και Ευ- φράτη, επήλθε κατάρρευση όταν μειώθηκε η παραγωγή εξαιτίας αρδευτι- κών προβλημάτων και ο πολιτισμός των Μάγια παράκμασε λόγω αποψί- λωσης των δασών και διάβρωσης του εδάφους (Miller 1992).

Στις πρωτόγονες και αγροτικές κοινωνίες, ο άνθρωπος δεν θεωρεί αυτονόητο το δικαίωμα του να εκμεταλλεύεται τη φύση. Αντίθετα, θεω- ρεί τη φύση ως κάτι ιερό, γι’ αυτό και κατά κανόνα τη θεοποιεί, και ως εκ τούτου επεμβαίνει στις λειτουργίες της με το ανάλογο δέος, κάτι που αποτυπώνεται τόσο στη θρησκεία και τις αντίστοιχες λατρευτικές εκδη- λώσεις, όσο και στις εθιμικές τελετές της παραγωγής και της οικειοποίη- σης του χώρου. Θυσίες, σπονδές, προληπτικές μαγικές ενέργειες κ.λ.π. αποτελούν τα μέσα με τα οποία προσπαθεί να εξευμενίσει τις δυνάμεις της φύσης και να εξιλεωθεί κατά κάποιον τρόπο και ο ίδιος για το γεγο- νός της εκμετάλλευσης ή και της κακοποίησης των στοιχείων της.

Η φύση δεν είναι απλά ο χώρος άσκησης παραγωγικών δραστηριοτήτων, αλλά ένας τόπος όπου ο άνθρωπος γεννιέται, μεγαλώνει και πεθαίνει, γίνεται στοιχείο της ταυτότητας του και σύμβολο της κοινότητας, μέσα στην ο- ποία δραστηριοποιείται (Νιτσιάκος 1995). Οι οικονομικές δραστηριότη- τες έχουν σχεδόν αποκλειστικά αγροτικό χαρακτήρα και παρά τις περι- βαλλοντικές διαταραχές που σημειώνονται, οι φυσικές διεργασίες παρα- μένουν αδιατάρακτες στο σύνολο τους και ο άνθρωπος εξακολουθεί να συμβιώνει αρμονικά με τη φύση. Ο άνθρωπος χρησιμοποιεί ανώδυνες για το περιβάλλον μορφές ενέργειας, όπως τον άνεμο και τις υδατοπτώσεις (ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στις οποίες παρατηρείται μια σημαντική στροφή στις μέρες μας), βιοαποδομήσιμες πρώτες ύλες, όπως πέτρα και ξύλο και ελάχιστα μέταλλα, κυρίως σίδηρο (Φλογαΐτη 1998).

Οι παρα- γωγικές δραστηριότητες ήταν μικρής έντασης και οι επιπτώσεις τους στο περιβάλλον αμελητέες. Έτσι, οι ανθρώπινες κοινωνίες βρίσκονταν από- λυτα εναρμονισμένες με τα φυσικά οικοσυστήματα, χωρίς να εμποδίζουν την λειτουργία και εξέλιξη τους, παρά τις νέες παρεμβατικές δυνατότητες που απέκτησαν πάνω σε αυτά, μέσα από την εισαγωγή νέων τεχνολογι- κών καινοτομιών.


Από τους αρχαίους χρόνους έχουμε περιπτώσεις που οι άνθρωποι εν- διαφέρονταν για το περιβάλλον και φρόντιζαν για αυτό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αναφορά σε κείμενα θεμάτων διαχείρισης απο- βλήτων στην Αρχαία Ελλάδα. Οι Έλληνες έτειναν να φοβούνται και να σέβονται περισσότερο την άγρια φύση, ενώ οι Ρωμαίοι την έβλεπαν πε- ρισσότερο ως αντικείμενο εκμετάλλευσης, για να ικανοποιούν τις ανά- γκες και τα συμφέροντά τους. Ο Θεόφραστος (Περί Φυτών Ιστορία, 5.3.7) γράφει για την εξαφάνιση των δασών στη Κυρήνη. Ο Διονύσιος από την Αλικαρνασσό μας πληροφορεί ότι, ενώ κάποτε ο Αβεντίνος λό- φος στη Ρώμη ήταν καλυμμένος με δέντρα όλων των ειδών, στην εποχή του, όλη η περιοχή ήταν καλυμμένη με κτίρια.

Ο Πλάτωνας (Κριτίας, 111, β-δ) περιγράφει την καταστροφή του δάσους στην Αθήνα. Με λύπη διαπιστώνει ότι στις πλαγιές των γύρω βουνών, ενώ παλιότερα υπήρχαν πυκνά δάση, στις μέρες του φύτρωναν μόνο θάμνοι. Παρατηρεί μάλιστα, ότι «μοναδικό δείγμα της παλιάς άφθονης βλάστησης που υπήρχε κάποτε στην περιοχή, αποτελούν πλέον οι μεγάλοι κορμοί δέντρων που μπορεί να δει κανείς σε ορισμένα κτίρια».

Ο Στράβωνας, επίσης, παραπονείται για την καταστροφή του δάσους στην Πίζα, ενώ διάφοροι άλλοι συγγρα- φείς φαίνονται να συνειδητοποιούν ότι σιγά-σιγά οι πηγές ξυλείας είχαν αρχίσει να εξαντλούνται. Επιπλέον ο Λίβιος και ο Πλίνιος παρατηρούν ότι η καταστροφή των δασών είχε πάρει στην εποχή τους σοβαρές και εκτεταμένες διαστάσεις. Τα δάση θεωρούνταν ιδιοκτησία της Ρωμαϊκής πολιτείας και υπήρχαν διάφοροι νόμοι για την προστασία τους. Ο Αρι- στοτέλης μας πληροφορεί ότι σε μερικές πόλεις τα δάση τα επόπτευαν οι «υλωροί», δασοφύλακες δηλαδή, οι οποίοι είχαν φυλάκια και κάνανε πε- ριπολίες. Ο Θεόφραστος λέει πως οι βασιλιάδες της Κύπρου προστάτευ- αν τα δάση και απαγόρευαν την υλοτόμηση.

Οι Πτολεμαίοι βασιλείς της Ελληνιστικής Αιγύπτου είχαν προωθήσει ένα πολύ μεγάλο πρόγραμμα αναδάσωσης, δημιουργώντας νέα δάση. Ο Πλάτων γράφει ότι, σε ορι- σμένες περιπτώσεις η προστασία των δασών επιβαλλόταν από τους ίδιους τους νόμους, ακόμα και στις ιδιωτικές εκτάσεις. Ο ιδιοκτήτης έπρεπε να πάρει ειδική άδεια, για να κόψει τα δένδρα στη γη του, ενώ σε άλλες πε- ριπτώσεις υποχρεωνόταν να φυτέψει δέντρα. Επίσης υπήρχαν ποινές- πρόστιμα για τους υπαίτιους πυρκαγιών (Βρανοπούλου 2003) .

Ένας πολύ σημαντικός θεσμός ήταν αυτός της ανακήρυξης μεγάλων δασικών εκτάσεων σε ιερά άλση ή προστατευόμενες περιοχές. Το δάσος κοντά στη Λέρνα της Αργολίδας εκτεινόταν σε όλη την βουνοπλαγιά μέ- χρι τη θάλασσα, και ένα άλλο στη Δάφνη είχε περιφέρεια γύρω στα 16 χιλιόμετρα με δέντρα τεραστίων διαστάσεων. Συγκεκριμένα ο Παυσανίας και ο Πλίνιος αναφέρουν πως στις Φάρες (κοντά στη σύγχρονη Καλαμά- τα) τα δέντρα ήταν τόσο μεγάλα, ώστε οι άνθρωποι μπορούσαν να γευ- ματίσουν μέσα στις κουφάλες τους. Οι νόμοι που προστάτευαν αυτά τα ιερά άλση ήταν πάρα πολλοί. Απαγορευόταν κάθε είδους ενέργεια που θα μπορούσε να προκαλέσει περιβαλλοντική αλλαγή στο τοπίο.

Ο Παυσανίας γράφει πως απαγορευόταν, όχι μόνο το κόψιμο των δέντρων, αλλά ακόμα και να μαζέψει και να μεταφέρει κανείς ξύλα ή πεσμένα φύλλα. Το μεγαλύτερο παράπτωμα ήταν να βάλει κανείς φωτιά ή να ρυπαίνει τις πηγές, αδίκημα που επέσυρε φυσικά τις ανάλογες ποινές. Από διαφόρους συγγραφείς (Παυσανίας, Ξενοφών κ.τ.λ.) μαθαίνουμε πως εξίσου σοβαρά παραπτώματα ήταν το κυνήγι και το ψάρεμα μέσα σε προστατευόμενες περιοχές.

Επίσης, οποιαδήποτε άλλη παρέμβαση στα ιερά άλση, όπως η καλλιέργεια του εδάφους, απαγορευόταν αυστηρά. Τόσο στον Ηρόδοτο και τον Παυσανία, όσο και στην Ηλέκτρα του Σοφοκλή, η πιθανή οργή των θεών λειτουργούσε αποτρεπτικά, κάνοντας τους ανθρώπους να σέ- βονται τα ιερά δάση (Βρανοπούλου 2003).

Γενικά οι νόμοι διέφεραν από περιοχή σε περιοχή. Στο σύνολό τους όμως οι τοπικοί δικαστικοί νόμοι προστάτευαν τα ιερά δάση από κάθε εί- δους παραβιάσεις και πολλά δάση, όπως μας γράφει ο Παυσανίας, είχαν ιερείς ως φύλακες. Ας σημειωθεί εδώ πως έχει βρεθεί στα δυτικά Ιμαλάια (κοντά στη περιοχή που ζουν οι Καλάς) ελληνική επιγραφή που γράφει «μη θηρεύεις, μη αλιεύεις, μη φονεύεις». Είναι γνωστό πως από τα μέρη αυτά είχε περάσει ο Μ. Αλέξανδρος με τα στρατεύματά του και είναι πι- θανό ότι αυτή η επιγραφή οφείλεται στη μεταλαμπάδευση του ελληνικού πολιτισμού σε αυτά τα μακρινά μέρη από τον μεγάλο στρατηλάτη, ο ο- ποίος αποτελεί εξαίρετο δείγμα οικολογικής συνείδησης στην αρχαιότη- τα, αφού γνωρίζουμε πως είχε απαγορεύσει στους στρατιώτες του, όταν περνούσαν από την Ινδία να σκοτώνουν τις τίγρεις.

Οι ποινές για τους παραβάτες ήταν αυστηρές. Μαστίγωμα για τους δούλους ή τους ξένους και πρόστιμα για τους πολίτες. Εκτός από τις νομικές διατάξεις, εξίσου εκφοβιστικό ρόλο είχαν και οι θρησκευτικές κατάρες ή η θεία Δίκη. Με- ρικοί φιλόσοφοι, όπως ο Πυθαγόρας και ο Εμπεδοκλής, πίστευαν πως τα δένδρα είχαν τη δική τους ψυχή, όπως και οι άνθρωποι. Έτσι θεωρούσαν την κοπή των δένδρων ως ένα είδος φόνου (Βρανοπούλου 2003).

Κατά την Ελληνική Μυθολογία οι Νύμφες ήταν γυναικείες ιδεατές μορφές θεϊκής καταγωγής, νεαρές στην ηλικία, που ζούσαν μέσα στην άγρια φύση, τριγύριζαν στα βουνά, συνοδεύοντας την Άρτεμη. Ήταν κα- τεξοχήν πνεύματα του γλυκού νερού και βρίσκονταν στα ποτάμια, στις πηγές και μέσα στα βουνά από τα οποία πήγαζαν ποτάμια. Συνόδευαν πάντα το νερό, τονίζοντας έτσι τη μεγάλη του σημασία για την ύπαρξη ζωής. Χωρίς αυτό ούτε βλάστηση, ούτε γονιμότητα υπάρχει. Μέσω λοι- πόν της ζωογόνας δύναμης του νερού οι Νύμφες εξαπλώθηκαν στα βουνά και στα δάση και συνδέθηκαν με τη βλάστηση. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο θεωρούνται κόρες του Ωκεανού ή άλλων ποταμών.

Έτσι οι Νύμφες κατέληξαν να είναι τριών ειδών: οι Ναϊάδες, δηλαδή Νύμφες των ποταμών, των πηγών και των κρηνών, οι Ορεστιάδες, που κατοικούσαν στα βουνά όπου υπάρχουν πηγές και οι Δρυάδες ή Αμαδρυ- άδες, δηλαδή Νύμφες των δέντρων και των λιβαδιών και ταυτίζονταν με τις Μελίες. Οι Ναϊάδες κατοικούσαν μέσα σε σπηλιές, που βρίσκονταν κοντά σε νερό ή μέσα σ' αυτό, κάτω από την επιφάνεια των ποταμών. Ζούσαν όσο και οι πηγές, κοντά στις οποίες κατοικούσαν: όταν στέρευαν εκείνες, οι Ναϊάδες έσβηναν. Το ίδιο συνέβαινε με τις Δρυάδες, τις Νύμ- φες των δασών. Τα πεύκα, τα έλατα και οι δρυς άρχιζαν να μεγαλώνουν με το που άρχιζε η ζωή μιας Δρυάδας. Ήταν δέντρα δυνατά και ζούσαν για πολλά χρόνια, ενώ οι θνητοί απαγορευόταν να τα αγγίξουν με τσε- κούρι, μιας και η κοπή του δέντρου σήμαινε το θάνατο της νύμφης.

Η σχέση κοινωνίας και περιβάλλοντος μεταβάλλεται ριζικά από τα μέσα του 1700 και την έκρηξη της Βιομηχανικής Επανάστασης. Η κατα- νάλωση ενέργειας πολλαπλασιάστηκε και μαζί της η δύναμη των ανθρώ- πων να μεταμορφώνουν τη γη, σύμφωνα με τις ανάγκες τους για οικονο- μική ανάπτυξη. Τα σημαντικά πλεονεκτήματα των βιομηχανικών κοινω- νιών, στα πεδία της ιατρικής, υγιεινής και εκπαίδευσης, συνοδεύονται από τα προβλήματα φυσικών πόρων και τα περιβαλλοντικά ζητήματα που μας απασχολούν σήμερα. Ο άνθρωπος απομακρύνεται από την φύση και εμφανίζει κυρίαρχο ρόλο, υποστηρίζοντας την άποψη ότι η εξαντλη- τική διαχείριση της φύσης είναι για το καλό του ανθρώπινου είδους. Με την είσοδο στον 20ο αιώνα και μέσα στα πλαίσια της βιομηχανικής επανάστασης, τα φυσικά συστήματα αντιμετωπίζονται σαν μια ανεξάντλητη πηγή πόρων για την κάλυψη των βιομηχανικών παραγωγικών δραστηριο- τήτων.

Το επικρατέστερο οικονομικό μοντέλο, είχε ως υπέρτατη αξία την ανεμπόδιστη και όλο και μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη σε βάρος του περιβάλλοντος, το οποίο θεωρείται ως κάτι δεδομένο, ανεξάντλητο και ανεπηρέαστο.

Η κατάσταση αυτή εντείνεται μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις δεκαετίες του 1940-1950, πολλοί επιστήμονες και διανοούμενοι εμ- φανίζουν έντονες ανησυχίες για τα τεράστια περιβαλλοντικά προβλήματα από την ραγδαία οικονομική ανάπτυξη και αύξηση των πληθυσμών της μεταπολεμικής περιόδου. Επίσης, για μια μεγάλη χρονική περίοδο, ιδιαί- τερα μετά το Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ο όρος ανάπτυξη χρησιμοποιή- θηκε ως συνώνυμος του όρου μεγέθυνση. Στόχος της αναπτυξιακής προ- σπάθειας για την εποχή αυτή, ήταν η αύξηση του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (ΑΕΠ), δηλαδή η επίτευξη υψηλών ρυθμών μεγέθυνσης του παραγόμενου προϊόντος. Για αντίστοιχους λόγους, εξ άλλου, υπήρχε ταύ- τιση και με τους όρους μεγέθυνση και εκβιομηχάνιση, αφού το πιο πρό- σφορο μέσο για τη γρήγορη αύξηση του ΑΕΠ ήταν η άμεση εκβιομηχά- νιση (Π. Ρέππας, αναφορά από Σπιλάνη, 1996).

Το περιβάλλον θεωρείται απλά σαν μια ανεξάντλητη πηγή πρώτων υλών ή ένας ακούραστος απο- δέκτης βιομηχανικών αποβλήτων και η φύση έχει αξία μόνο ως εμπορεύ- σιμο αγαθό (Φλογαΐτη 1998). Η αλματώδης επιστημονική και τεχνολογι- κή ανάπτυξη, που σημειώνονται τότε, δίνουν στον άνθρωπο τη δυνατότη- τα για πιο δυναμικές και μαζικές επεμβάσεις στις λειτουργίες της φύσης. Όλα τα παραπάνω κατέληξαν στη διάσταση μεταξύ ανθρώπου και περι- βάλλοντος και στη δημιουργία πολλών και σημαντικών περιβαλλοντικών προβλημάτων, στα οποία συμπεριλαμβάνονται η έκθεση των εργαζομέ- νων και ομάδων του πληθυσμού σε εντομοκτόνα και η δημιουργία χωμα- τερών για τοξικές ουσίες. Οι επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και ποιό- τητα ζωής ήταν άγνωστες, αλλά με έντονη την αίσθηση του πιθανού κιν- δύνου.

Επίλογος
Η κυρίαρχη αντίληψη, που συνέβαλλε στην αλλοίωση και διατάραξη των φυσικών οικοσυστημάτων, είναι ότι ο άνθρωπος βρίσκεται ιεραρχικά σε ανώτερη θέση από τα υπόλοιπα είδη ζωής, τοποθετώντας τα κάτω από την απόλυτη κυριαρχία του και δικαιολογώντας την αλόγιστη εκμετάλλευση τους από τον άνθρωπο. Η ανθρωποκεντρική και αποσπασματική αυτή αντίληψη του κόσμου, που τοποθετεί τον άνθρωπο κυρίαρχο των φυσικών συστημάτων και αγνοεί την αλληλεξάρτηση και τις αλληλεπι- δράσεις που υπάρχουν μεταξύ τους, οδήγησε στην υπερεκμετάλλευση της φύσης και των φυσικών πόρων, που θεωρήθηκαν ως ‘ανεξάντλητα’ καταναλωτικά αγαθά, στην αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος και γενικότερα στη γένεση σοβαρών περιβαλλοντικών προβλημάτων. Η ου- σιαστική λύση, λοιπόν, των περιβαλλοντικών προβλημάτων εντοπίζεται σε μια αλλαγή θέασης, από την ανθρωποκεντρική άποψη αντιμετώπισης του κόσμου, προς μια βιοκεντρική, που βιώνοντας την η ανθρωπότητα θα αναγνωρίζει με ταπεινοφροσύνη ότι είναι ανάγκη να συμπορεύεται με τον πλανήτη του παρά να κυριαρχεί πάνω σε αυτόν (Γεωργόπουλος και Τσαλίκη 1998).

Επομένως, είναι απαραίτητη για τη βιωσιμότητα του πλανήτη, η διάδοση θεμελιωδών γνώσεων, η ριζική αλλαγή εκείνων των κοινωνικών αντιλήψεων, νοοτροπιών, στάσεων και, το σημαντικότερο, των συμπεριφορών που συνέβαλλαν στη δημιουργία της περιβαλλοντικής κρίσης. Η διαμόρφωση τους πρέπει να γίνει με τέτοιο τρόπο έτσι, ώστε να λαμβάνουν πάντοτε υπόψη τον παράγοντα περιβάλλον, όχι σαν κάτι ξέχωρο και απομονωμένο από τον άνθρωπο, αλλά σαν το καθοριστικό στοιχείο για την ανθρώπινη επιβίωση.

Τα θλιβερά νέα αφορούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα και τα αίτια τους, τα αισιόδοξα όμως μηνύματα είναι ότι έχουμε την τεχνολογία για να αποφύγομε τις δραστηριότητες που υποβαθμίζουν τον πλανήτη μας και να τις αντικαταστήσουμε με άλλες φιλικές προς το περιβάλλον. Οι συγκρουόμενες απόψεις, σχετικά με το βαθμό επικινδυνότητας των περι- βαλλοντικών θεμάτων και τον χειρισμό τους, είναι αποτέλεσμα της εκ- παίδευσης που έχουμε δεχτεί από τον πολιτισμό μας. Επενδύοντας στην εκπαίδευση των πολιτών, θα έχουμε όλοι μας την δυνατότητα να συμμε- τέχουμε ενεργά στη λήψη περιβαλλοντικών αποφάσεων, ασκώντας το δι- καίωμα μας για επιλογή.

 
Βιβλιογραφία
Βρανοπούλου, Μ. (2003). «Μη Θηρεύεις, Μη Αλιεύεις, Μη Φονεύεις», Ερ- μής, Τεύχος 2, Περίοδος Β, σελ. 52-53.
Γεωργόπουλος, Α., Τσαλίκη, Ε. (1998). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Αρχές- Φιλοσοφία, Μεθοδολογία, Παιχνίδια & Ασκήσεις, Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg. 

Emberlin, J. C. (1996). Εισαγωγή στην Οικολογία, Αθήνα: Εκδόσεις Τυπω- θήτω.
Κουσουρής,, Θ. Σ., Αθανασάκης Μ. Α. (1996). Περιβάλλον, Οικολογία, Εκ- παίδευση, Αθήνα: Εκδόσεις Σαββάλα.
Miller Tyller G., Jr. (1992). Living in the Environment, Belmont: Wadsworth Inc.
Νιτσιάκος, Β. (1995). Ανθρωπολογία του Περιβάλλοντος, στο: ΕΠΙΛΕΓ- ΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, Μουσείο Γου- λανδρή Φυσικής Ιστορίας
Σκούρτος, Μ.Σ., Σοφούλης, Κ.Μ. (1995). Η Περιβαλλοντική Πολιτική στην Ελλάδα, Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω.
Σπιλάνης, Γ. (1996). Περιφερειακός Οικονομικός Σχεδιασμός και Περιβάλλον, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Παρατηρητής.
Φλογαΐτη, Ε. (1998). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.



Επιμέλεια Ευάγγελος Ι. Μανωλάς
Το Φυσικό Περιβάλλον στην Αρχαία Ελλάδα
Έκδοση Τμήματος Δασολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
Επιμέλεια: Ευάγγελος Ι. Μανωλάς
ISBN: 978-960-89345-9-7
Copyright © 2010
Τμήμα Δασολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Εκτύπωση: Χρυσή Εμμανουηλίδου, Μεθόριος Γραφικές Τέχνες Α.Ε., Τέρμα Ιπποκράτους, 68200 Ορεστιάδα
Ημερομηνία Έκδοσης: Νοέμβριος 2010
Για τις απόψεις που εκφράζονται στα κεφάλαια που περιέχονται στην παρούσα έκδοση την αποκλειστική ευθύνη φέρουν οι συγγραφείς.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Κ. Σκαναβή, Μ. Σακελλάρη
Στα Δέντρα Κατοικούσαν οι Μυθικές Δρυάδες...
Σ. Αραβαντινός
Αρχέγονος Χριστιανισμός και Φυσικό Περιβάλλον
Σ. Μοσχονάς
Φύση και Άνθρωπος στη Φιλοσοφία των Στωικών
Ι. Χατζόπουλος
Διαχείριση του Φυσικού Περιβάλλοντος στην Αρχαία Ελλάδα - 29 Γεωργία
Γ. Φωτιάδης, Α. Κυριαζόπουλος, Κ. Βιδάκης, Ε. Μαρκαντωνάκης,
Σ. Μπαλάς 47 Χρήσεις Αυτοφυών Ποωδών Ειδών στην Αρχαία Ελλάδα
Β. Δήμου
Η Εκμετάλλευση της Χλωρίδας στην Αρχαία Ελλάδα
Β. Δρόσος
Η Τεχνολογία στην Αρχαία Ελλάδα
Κ. Κιτικίδου
Το Μετρικό Σύστημα στην Αρχαία Ελλάδα
Ν. Τζώρτζη
Ο Δημόσιος Χώρος στην Αρχαία Ελλάδα
Ε. Μανωλάς, Π. Καρανικόλα, Σ. Ταμπάκης
57 65 77 85 95
Αποδάσωση και Διάβρωση του Εδάφους στην Αρχαία Ελλάδα
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΣΚΑΝΑΒΗ Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
ΜΑΡΙΑ ΣΑΚΕΛΛΑΡΗ Ερευνήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου





Βιβλιογραφία
Ι
. Ελληνόγλωσση

Ζάγκας, Θ. Δ. (2007). Το Φυσικό Περιβάλλον της Ελλάδας από τη Αρχαιό- τητα μέχρι Σήμερα. Ομιλία στο 17ο Ετήσιο Συνέδριο του Ελληνο- Αμερικανικού Εθνικού Συμβουλίου, Δελφοί-Αύγουστος 2006. Διαθέ- σιμο: http://www.saeusa.org/content/view/47/48/ lang,en/ [Ανακτή- θηκε στις 16/9/2010]
Θουκυδίδης, Ιστορία, 4.108 και 6.90
Κωνσταντινίδης, Π. (2010). Σύντομη Ιστορία των Δασικών Πυρκαγιών.

Διαθέσιμο:http://www.omse.gr/wpcontent/istoria_dasikon-
pirkagion.pdf [Ανακτήθηκε στις 20/9/2010]
Ξενοφώντας, Ελληνικά, 1.1.24-25
Παπασταύρου, Α. (2006). Δασική Πολιτική. Τεύχος Α ́. Θεσσαλονίκη: Αρι-

στοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Πλάτωνας, Νόμοι, 6.764Β
Τριήρης
, (2010). Βικιπαίδεια, Διαθέσιμο: http://el.wikipedia.org/wiki/-

%CE%A4%CF%81%CE%B9%CE%AE%CF%81%CE%B7%CF%82
[Ανακτήθηκε στις 10/9/2010]
Τσουμής, Γ. Θ. (2007). Δάση και Περιβάλλον στην Αρχαία Ελλάδα, Θεσσα-

λονίκη: University Studio Press.
ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ 103
ΜΑΝΩΛΑΣ Ε., ΚΑΡΑΝΙΚΟΛΑ Π. & ΤΑΜΠΑΚΗΣ Σ.
ΙΙ. Ξενόγλωσση
Braudel, F. (1972). The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, translated by Sian Reynolds, New York: Harper and Row.
Chew, S. C. (2001). World Ecological Degradation: Accumulation, Urbani- zation and Deforestation 3000 B.C.-A.D. 2000, Lanham: AltaMira Press.
Forbes, H. (2000). Landscape Exploitation via Pastoralism: Examining the ‘Landsape Degradation’ versus Sustainable Economy Debate in the Post-medieval Southern Argolid. In: Halstead, P., Frederick, C. Eds., Landscape and Land Use in Postglacial Greece, Sheffield: Sheffield Academic Press, pp. 95-109.
Grove, A. T., Rackham, O. (2001). The Nature of Mediterranean Europe. An Ecological History, New Haven: Yale University Press.
Hughes, J. D., Thirgood, J. V. (1982). Deforestation, Erosion, and Forest Management in Ancient Greece and Rome. Journal of Forest History, Vol. 26, No. 2, pp. 60-75.
Hughes, J. D. (1983). How the Ancients Viewed Deforestation. Journal of Field Archaeology, Vol. 10, pp. 435-445.
Meiggs, R. (1982). Trees and Timber in the Ancient Mediterranean World, Oxford: Clarendon Press.
Papanastasis, V. P. (1986). Integrating Goats into Mediterranean Forests. Unasylva, No. 154, pp. 44-52.
Papanastasis, V. P., Arianoutsou, M., Papanastasis, K. (2010). Environ- mental Conservation in Classical Greece. Journal of Biological Re- seach-Thessaloniki, Vol. 14, pp. 123-135.
Rackham, O. (1996). Ecology and Pseudo-ecology: The Example of Ancient Greece. In: Shirley, G., Salmon, J., eds. Human Landscapes in Classi- cal Antiquity. Environment and Culture, London – New York: Routledge, pp. 16-43.
Thirgood, J. V. (1981). Man and the Mediterranean Forest. A History of Re- source Depletion, New York: Academic Press.

 

Read more...

  © Blogger template Simple n' Sweet by Ourblogtemplates.com 2009

Back to TOP