To τέλος της κυριαρχίας;

>> Κυριακή, 1 Ιανουαρίου 2012

Κάθε μέρα γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι η παραδοσιακή έννοια της κυριαρχίας, που καθόρισε για τέσσερις αιώνες την αντίληψή μας για τα έθνη-κράτη και για την πολιτική, φτάνει στο τέλος της. Ορισμένοι παρατηρητές εκφράζουν το φόβο ότι αυτή η εξέλιξη ανοίγει το δρόμο στο χάος. Άλλοι την καλωσορίζουν ως προάγγελο της αναρχίας. Ο κλασικός φιλελευθερισμός αποκαλύπτει το ουσιώδες ελάττωμα στη θεωρία προτείνοντας ότι είναι δυνατόν οι αρχόμενοι να γίνουν άρχοντες - ένα παράδοξο στο οποίο οι αναρχικοί απαντούν ότι η πραγματική δημοκρατία δεν επιτυγχάνεται με τη μεταφορά της εξουσίας από έναν «κυρίαρχο» σ' έναν άλλο, αλλά με την εξάλειψη της ίδιας της κυριαρχίας. Η κυριαρχία είναι καταστροφική για την ανθρώπινη κοινωνία και για την ειρήνη, για το φυσικό περιβάλλον και για την ατομική ελευθερία. Καθώς αποσυντίθεται μπορούμε να αρχίσουμε να βλέπουμε με διαύγεια την καταγωγή, τη δομή και τις συνέπειές της και να σκεφτόμαστε εναλλακτικούς τρόπους να ορίσουμε την κοινωνία και την πολιτική.

Η κυριαρχία είναι η πιο αντιοικολογική και αντιδημοκρατική ιδέα που μπορεί κανείς να φανταστεί

Πρώτον, απαιτεί έναν τεχνητό κατακερματισμό του ανθρώπινου γένους σε κοινότητες που δεν έχουν καμιά σχέση με τη φυσική μας εξέλιξη και διαφοροποίηση. Δεύτερον, ενισχύει και αντικειμενοποιεί μέχρι πρότινος αχνές και ολέθριες φαντασιώσεις σχετικά με το τι πραγματικά είναι μια ανθρώπινη κοινότητα. Τρίτον, η κυριαρχία επιδρά και στη μη ανθρώπινη φύση, κομματιάζοντας την επιφάνεια του πλανήτη σε τμήματα που είναι συχνά άσχετα με τα βιοπεριφερειακά σύνορα και ορίζει αυτές τις κύβδηλες περιοχές ως την αποκλειστική ιδιοκτησία των τεχνητών ανθρώπινων φυλών που ανάφερα πιο πάνω.

Τα φυτά, τα ζώα και τα άλλα συστατικά αυτών των τεμα-χισμένων οικοσυστημάτων «ανήκουν» κι αυτά στον κυρίαρχο. Τέταρτον, απαιτεί αυτές οι διεστραμμένες οντότητες -που ονομάζονται «κράτη»- να ανταγωνίζονται αντί να συνερ-γάζονται μεταξύ τους, εντείνοντας έτσι την ανθρώπινη και την οικολογική μιζέρια. Η κυριαρχία είναι η έσχατη εκδήλωση της ύβρεως, της ανθρώπινης ροπής για αυτοεξύμνηση, της ψύχωσης για εξουσία και έλεγχο. Με φροϋδικούς όρους, είναι τόσο μεγαλομανία όσο και σχιζοφρένεια. Είναι ακόμα και οιδιπόδεια. Και το χειρότερο απ' όλα είναι ότι διαστρέφει το βαθύτερο και πιο ουσιώδες ανθρώπινο ένστικτο, αυτό της συλλογικής μας ενότητας. Εάν οι φιλόσοφοι σκόπευαν να δημιουργήσουν την πιο καταστροφική πολιτική τάξη πραγμάτων που ήταν δυνατόν, δε θα μπορούσαν να κάνουν καλύτερη δουλειά.

Παρ' όλ' αυτά αντιλαμβανόμαστε την απάτη. Χρειάζεται μόνο να κοιτάξουμε σε μια καλή εφημερίδα για να αντιληφθούμε ότι ένα πλήθος ανακατατάξεων σχετικών με τις δομές διακυβέρνησης αναδύεται στον μετα-ψυχροπολεμικό κόσμο. Οι εθνικές εξουσίες δεν ξέρουν τι να κάνουν σχετικά με αυτήν την τάση, πράγμα που είναι πολύ λογικό. Με μια έννοια αυτή η εξέλιξη είναι τρομακτική: τη στιγμή που τα κυρίαρχα έθνη διαβρώνονται, ορισμένες από τις λειτουργίες τους τις αναλαμβάνουν επιχειρήσεις και οι ημικυβερνητικοί υπηρέτες τους, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και η διαδικασία της GATT. Η μετάβαση σ' έναν κόσμο δίχως κράτη μπορεί να πλοηγηθεί από τους καπιταλιστές, πράγμα που θα είχε αποτελέσματα πολύ τρομακτικά για να τα αναλογιστεί κανείς.

Ανεξάρτητα όμως από τις αιτίες και τις πιθανές συνέπειες, αυτό που συμβαίνει είναι εντυπωσιακό: η κυριαρχία, έτσι όπως την ξέραμε τους τελευταίους τέσσερις αιώνες, φτάνει στο τέλος της. Χωρίς καμιά αμφιβολία, οι κάτοχοι της εξουσίας των μεγάλων εθνών-κρατών πίστευαν ότι είχαν οριστικά εξαλείψει τα τοπικά αισθήματα, εκτός από τα περιστασιακά εμφανιζόμενα αποσχιστικά κινήματα, που εύκολα μπορούσαν να συντρίψουν. Έκαναν λάθος. Κινήματα για δημοκρατία στη βάση, που αναδύθηκαν σ' όλον τον κόσμο μόλις λίγα χρόνια πριν, αποδεικνύουν ότι «ο λαός» δεν εσωτερίκευσε ποτέ το δόγμα της κυριαρχίας που αναγκάστηκε με τη βία να καταπιεί το 16ο και το 17ο αιώνα. Από τότε, τα περισσότερα έθνη-κράτη υπήρξαν αρκετά ισχυρά ώστε να επικαλούνται την ενότητα της κυρίαρχης εξουσίας, αλλά στις μέρες μας της συντριπτικής χρεοκοπίας, της μόλυνσης, του υπερπληθυσμού και της τρομοκρατίας, οι άρχοντες χάνουν τον έλεγχο τους πάνω σ' εμάς τους υπόλοιπους.

Ενώ τα συμβατικά Μ.Μ.Ε. καλύπτουν την αύξηση των εθνικιστικών και αποσχιστικών κινημάτων σ' ολόκληρο τον κόσμο, σπάνια αντιλαμβάνονται ότι οι νέες πολιτικές δομές που χαράχτηκαν από πολλά από αυτά τα κινήματα δεν αναφέρονται σε «κυρίαρχα κράτη» με την παραδοσιακή σημασία του όρου. Συχνά αυτές οι ανακατατάξεις περιγράφονται με τους όρους «αυτονομία» ή «αυτοδιεύθυνση» ή «συνομοσπονδία», και μερικές φορές ούτε οι υποστηρικτές τους δεν γνωρίζουν ακριβώς πού πάνε. Ανάμεσα στους ιθαγενείς λαούς της Ασίας και της Αφρικής οι ανακατατάξεις αυτές είναι συχνά μολυσμένες με τη γλώσσα και τη νοοτροπία του αποικισμού. Κι όταν δεν είναι, υπόκεινται σε βίαιη καταστολή από κυβερνήσεις που χρησιμοποιούν όπλα αγορασμένα από την Ευρώπη και τις Η.Π.Α., τα οποία έχουν πληρωθεί με χρήματα από ιδιωτικές πολυεθνικές τράπεζες και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Έτσι, δεν είναι εύκολο να μάθουμε πολλά πράγματα για τέτοια κινήματα.

Ακόμα πιο σπάνια, τα Μ.Μ.Ε. καλύπτουν ειρηνικές οντότητες που λειτουργούν πλήρως εκτός του πλαισίου της κυριαρχίας, όπως η Pentagonale, ένας οικονομικός συνασπισμός που περιελάμβανε αρχικά την Ιταλία, την Αυστρία, την Τσεχοσλοβακία, την Ουγγαρία και τη Γιουγκοσλαβία. Ο διαμελισμός δύο κρατών από αυτά περιέπλεξε την ιδέα, αλλά δεν την κατάστρεψε. Η Pentagonale επικαλύπτει την ομάδα Alpen-Adria, που περιλαμβάνει πόλεις και επαρχίες νότια των Άλπεων και γύρω από την Αδριατική. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλα της τα μέλη είναι περιφερειακά και τοπικά και όχι εθνικές κυβερνήσεις. Το ίδιο ισχύει και για τις Donaulander, μια συλλογή από επαρχίες σε διάφορες παράκτιες στο Δούναβη χώρες. Η πιο σημαντική από τις νέες οργανώσεις είναι η UNPO (Unrepresented Nations and Peoples Organization), η Οργάνωση των μη Αντιπροσωπευομένων Εθνών και Λαών, που ιδρύθηκε στη Χάγη το 1991. Τη στιγμή που γράφεται αυτό το κείμενο περιλαμβάνει τριάντα εννέα «έθνη» απ' όλες τις ηπείρους στοχεύοντας να τους δώσει μια φωνή ανάλογη μ' αυτήν των εθνών-κρατών στον ετοιμοθάνατο ΟΗΕ.

Το καταστατικό της UNPO περιλαμβάνει αρχές που βρίσκονται σε οξεία αντίθεση με την ισχύουσα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Καλεί για μη βίαιες λύσεις των προβλημάτων και για τη θέση των ανθρώ-πινων δικαιωμάτων πάνω απ' όλες τις πολιτικές και οικονομικές σκοπιμότητες. Θεωρεί επίσης την προστασία του περιβάλλοντος ως θεμελιώδη δέσμευση και αρνείται κάθε μορφής μισαλλοδοξία. Μεταξύ των ηγετών της UNPO βρίσκονται και άνθρωποι που προέρχονται από παραδόσεις όπως αυτές των ιθαγενών της Αυστραλίας και των μοναχών του Θιβέτ. Κάντε μια σύγκριση μεταξύ αυτού και του ΟΗΕ, του οποίου οι ηγέτες έχουν - χωρίς εξαίρεση- μορφωθεί με τη νεκροφιλική δυτική παράδοση και συνδέονται με την οικονομική της ελίτ.

Ριζοσπάστες οικονομολόγοι και ιστορικοί του πολιτισμού έχουν έντονα υποστηρίξει ότι ο δυτικός πολιτισμός έχει κατά πολύ υπερβεί τα όρια που έχει θέσει η φύση σχετικά με το μέγεθος. Με τα λόγια του Hazel Henderson, είμαστε τα θύματα ενός κράτους οικο-νομικής εντροπίας, «μια κοινωνία στο στάδιο που η πολυπλοκότητα και η αλληλεξάρτηση έχουν φθάσει στο σημείο όπου το κόστος της διαμεσολάβησης που απαιτείται ισοδυναμεί ή υπερβαίνει τις παραγωγικές ικανότητες της κοινωνίας»1. Ο Kirkpatrick Sale το θέτει με περισσότερη ευκρίνεια με την «Αρχή του κοτσανιού της φασολιάς» και το πόρισμά της: «Για κάθε ζώο, αντικείμενο, θεσμό ή σύστημα υπάρχει ένα ιδανικό όριο πέρα από το οποίο οφείλει να μην αναπτύσσεται ... Πέρα από αυτό το ιδανικό όριο, όλα τα άλλα στοιχεία του ζώου, του αντικειμένου, του θεσμού ή του συστήματος θα επηρεαστούν αρνητικά»2. Και οι δύο αυτές παρατηρήσεις γράφτηκαν περισσότερο από μια δεκαετία πριν, προτού η γενική θεωρία των συστημάτων εφαρμοστεί ευρέως σε κοινωνικά ζητήματα, αλλά δένουν αρμονικά μ' αυτήν. Περισσότερο από μισό αιώνα πριν ο Lewis Mumford παρατήρησε ότι η ιστορική μεγέθυνση των πόλεων-κρατών σε τεράστιες αυτοκρατορίες διαφέρει ελάχιστα από ένα σταδιακό πέρασμα από την parasitopolis στην pathopolis, στην tyrannopolis και τελικά, αναπόφευκτα, στη necropolis3 . Ακόμα και πριν από αυτό, ο Kropotkin έδειξε ότι καθώς μεγαλώνει η κοινωνία των πολιτών, καταστρέφονται σταδιακά οι φυσικοί σύν-δεσμοι μεταξύ των ανθρώπων. Οι συντάκτες επίσης του αμερικανικού συντάγματος γνώ-ριζαν ότι όσο πιο μεγάλο είναι ένα κράτος, τόσο λιγότερο δημοκρατικό είναι πιθανόν να γίνει.

Η εξέλιξη της κυριαρχίας

Πολλοί θεωρητικοί δικαιολόγησαν την κυριαρχία στη βάση του ότι ανέτειλε από την «πρώτη» απ' όλες τις κοινωνικές σχέσεις, την πατρική εξουσία. Αυτό είναι μόνο εν μέρει σωστό. Στο δυτικό πολιτισμό η κυριαρχία είναι φυσικά η πολιτική έκφραση της πα-τριαρχίας. Αλλά η δυτική κουλτούρα είναι μια σχετικά ύστερη διαστροφή, μια λανθασμένη στροφή, ένα αδιέξοδο στην εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας. Η κυριαρχία ως ο τελευ-ταίος και ο σπουδαιότερος κρίκος στην αλυσίδα αιτίου-αποτελέσματος, που αρχίζει με την πατρική κυριαρχία, είναι ανάλογη μ' ένα πλήρως εξελιγμένο στάδιο του AIDS ως αποτέλεσμα ενός μόνο ιού HIV. Η πατριαρχία ως ένα από τα κυριότερα παθογόνα στοιχεία του δυτικού πολιτισμού έχει ήδη ερευνηθεί σε βάθος από φεμινίστριες/ές και αναρ-χικούς/ές συγγραφείς. Εδώ χρειάζεται μόνο να παρατηρήσουμε ότι είναι η προφανής εγκαθίδρυση της κυριαρχίας, που αποδόθηκε πρώτα στους βασιλιάδες.

Πριν το 16ο αιώνα, όμως, κανένας φιλόσοφος δεν υποστήριζε ότι οι άρχοντες ήταν πατριαρχικοί. Η κοινωνία (όπως και η φύση) ήταν ένας ενιαίος ιστός, στον οποίο όλοι οι άνδρες και όλες οι γυναίκες, ανεξάρτητα από το αν ανήκαν σε υψηλά ή σε χαμηλά στρώματα, συνδέονταν μεταξύ τους σ' ένα πολύπλοκο και οργανικό δίκτυο αμοιβαίων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Κανείς δε μπορούσε να σταθεί έξω από το σύστημα ή να υποθέσει ότι μπορεί να το κυβερνήσει χωρίς αναφορά στα αξιώματα που το ίδιο έθετε. Αλλά η Αναγέννηση έφερε νέες και επικίνδυνες θεωρίες σχετικά με το πώς λειτουργεί το σύμπαν. Ο Descartes διαχώρισε το πνεύμα από το σώμα.

Ο Newton υποβίβασε τον κόσμο στη λειτουργία ενός ρολογιού. Η έννοια της ζωντανής αλληλοσύνδεσης χάθηκε. Ο καπιταλισμός, σε εμβρυακό στάδιο, επέτρεψε σε κάποιους ανθρώπους να εκμεταλλεύονται κάποιους άλλους, χωρίς έλεγχο από οποιαδήποτε έννοια ηθικότητας (morality) ή από οποιαδήποτε έννοια ηθικής (ethics) 4. Δεν αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι η κυριαρχία θριάμβευσε την ίδια περίπου στιγμή που οι Ευρωπαίοι κατόρθωναν να αυτοδιαχωριστούν συναισθηματικά από τη φύση.

Ενώ οι ιδέες της πολιτικής κυριαρχίας και της ιεραρχίας είναι τόσο παλιές όσο και ο δυτικός πολιτισμός, μια αυθεντικά πατριαρχική κυριαρχία αναδύθηκε αρκετά πρόσφατα - περίπου στα τέλη του 16ου αιώνα. Ο Kirkpatrick Sale και άλλοι έδειξαν ότι σε ποσοστό μεγαλύτερο από το 95% της ανθρώπινης ιστορίας οι άνθρωποι έχουν ζήσει σε μικρές αυτοσυντηρούμενες κοινότητες, χωρίς τίποτα που να μοιάζει με κυριαρχία, τυφλή υπακοή ή κωδικοποιημένη νομοθεσία. Μόνο μετά την ανάδυση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, του συσσωρευμένου πλούτου και, πάνω απ' όλα, του πολέμου, υπήρξαν προσπάθειες φιλο-σοφικής δικαιολόγησης της άσκησης ωμής εξουσίας. Τα βιβλία Ιστορίας αναγνωρίζουν συνήθως την κλασική Ελλάδα ως τη γενέτειρα της πολιτικής και της διακυβέρνησης όπως την ξέρουμε, αλλά αυτό είναι παραπλανητικό. Αποκεντρωμένες, αυτοδιοικούμενες κοινό-τητες, όπως η αρχαία Αθήνα ή το μεσαιωνικό Lubeck, δεν αποτελούσαν «πόλεις-κράτη». Δεν ήταν «κράτη» με κανέναν ορισμό του όρου. Χωρίς κεντρική εξουσία δεν υπάρχει ηγεμόνας. Χωρίς ηγεμόνα δεν υπάρχει κράτος.

Σ' αυτό το σημείο θα ήταν χρήσιμο να εξετάσουμε την ετυμολογία του κεντρικού όρου που μας απασχολεί. Η λέξη sovereignty, προέρχεται από το συνδυασμό δύο ινδο-ευρωπαϊκών ριζών: τη ρίζα uper- που σημαίνει «υπέρ, πάνω» και τη ρίζα reg-, η οποία βασικά σημαίνει «ευθεία γραμμή» (straight line), αλλά υιοθετήθηκε σε έννοιες εξουσίας και διακυβέρνησης σημαίνοντας «τήρηση των ανθρώπων στον ίσιο δρόμο υπό ασφυκτικό έλεγχο» (keeping people on the straight and narrow). Η διερεύνηση της ιστορίας άλλων λέξεων, όπως «αυτονομία» (autonomy) και «κυβέρνηση» (government), είναι εξίσου διαφωτιστική. Παρατηρήστε ιδιαίτερα τις κρυμμένες σημασίες που συνδέονται με τη λέξη boundary (σύνορο). Προέρχεται από το ινδοευρωπαϊκό bhow- τη ρίζα πολλών εκφράσεων που έχουν να κάνουν με το dwelling (καταφύγιο όπου ζουν άνθρωποι). Μεταξύ των συγγενών της λέξεων είναι οι λέξεις bondage (δουλεία), husband (σύζυγος), build (χτίζω), boodle (πλήθος ανθρώπων), λέξεις με το στοιχείο burg (οχυρό ή πόλη περιτριγυρισμένη με τείχος) καθώς και όλες οι λέξεις με το συνθετικό phylos, που είναι ρίζα ελληνική και σχετίζεται με το φυλή. Όλες αυτές οι λέξεις δηλώνουν κτήση, αμυντική διάθεση και διαχωρισμό.

Οι ρωμαίοι ανάπτυξαν την ιδέα της αυτοκρατορίας (imperium), που βρίσκεται πιο κοντά στη σύγχρονη έννοια της κυριαρχίας. Αρχικά σήμαινε την εξουσία του ρωμαίου βασιλιά, η οποία προερχόταν από τους θεούς. Η εξουσία αυτή δεν ήταν ανάλογη με την εξουσία τού paterfamilias. Στα χρόνια της ρεπούμπλικα δεν την κατείχε μεν κανείς μόνιμα, αλλά την ασκούσε το κράτος και μερικές φορές την παραχωρούσε σ' ένα δικτάτορα. Στην αυτοκρατορική Ρώμη ανήκε στο λαό, ο οποίος όμως την είχε μόνιμα επενδύσει στον αυτό-κράτορα (imperator ή «αυτός που διατάσσει»). Αλλά ο ρωμαίος αυτοκράτορας δεν ήταν σε υψηλότερη θέση από τη θεϊκής προέλευσης ηθικότητα. Δεν μπορούσε να διατάξει κάτι φαύλο. Παρ' όλ' αυτά ήταν legibus solutus. Ο όρος αυτός σημαίνει την κυριαρχία με περισσότερο μοντέρνα έννοια. Σημαίνει «απαλλαγμένος» ή «απεριόριστος από τους νόμους». Από τη στιγμή που ο αυτοκράτορας έφτιαχνε και εκτελούσε τους νόμους, ήταν φυσικό να μην μπορεί να περιορίζεται από αυτούς. Σύμφωνα με τους κανόνες της δυτικής λογικής, αυτό είναι απόλυτα σωστό και ορθολογικό, αλλά είχε τη δυσάρεστη συνέπεια να εγκαθιδρύσει μια ανθρώπινη εξουσία κυριολεκτικά ελεύθερη να κάνει ό,τι επιθυμεί. Το αί-νιγμα legibus solutus αποτελεί ακόμα συστατικό της κυριαρχίας.

Με την κατάρρευση της ρωμαϊκής σύνθεσης οι λαοί των αποκαλούμενων Σκοτεινών Αιώνων αφέθηκαν να επεξεργαστούν πραγματιστικές μορφές διακυβέρνησης, χωρίς να αποβλέπουν σε όφελος από βιβλία και χωρίς να έχουν την ανάλογη εκπαίδευση. Το αποτέλεσμα (τελικά) ήταν το φεουδαλικό σύστημα, ένα σύστημα πολυσύνθετων αλληλο-εμπλεκόμενων εξουσιών και υποχρεώσεων, που αντιστάθηκε για πολύ καιρό στη συγκε-ντρωτικότητα και την ιεραρχία. Μέχρι τον ύστερο και παρακμάζοντα Μεσαίωνα, οι βασι-λιάδες και οι επίσκοποι περιορίζονταν από το νόμο, το έθιμο και το λόγο. Ούτε καν ο Πάπας δεν ήταν legibus solutus. Οι θεωρητικοί του Μεσαίωνα πήραν ως δεδομένο ότι η πολιτική κοινότητα ήταν μια οργανική ενότητα που απαιτούσε τη συνεργασία όλων των μελών της για να λειτουργήσει. Η εξουσία και η υποχρέωση θεωρήθηκαν ως διαχεόμενες σε πολλές κατευθύνσεις ταυτόχρονα και ως κυβερνώμενες από γενικές αρχές νόμου.

Η μεσαιωνική αντίληψη της κυριαρχίας εκφράστηκε με τον καλύτερο τρόπο από τον άγγλο νομομαθή Henry de Bracton: «Ο βασιλιάς δεν πρέπει να εξουσιάζεται από [άλλο] άνθρωπο, αλλά από το Θεό και το νόμο, γιατί ο νόμος κάνει το βασιλιά»5. Μόνο όταν τα έθνη-κράτη της Δυτικής Ευρώπης σχηματίστηκαν το 14ο αιώνα και όταν η παπική ανωτερότητα απει-λήθηκε, τότε το φεουδαλικό σύστημα οστεοποιήθηκε σε μια άκαμπτη ιεραρχία, με την πα-τριαρχική εξουσία να διαχέεται από τα πάνω προς τα κάτω. Μεταξύ των πρώτων θυμάτων της νέας συγκεντρωτικότητας ήταν οι «ελεύθερες πόλεις», που δίκαια υμνήθηκαν από τον Kropotkin, στο έργο του Mutual Aid (Αλληλοβοήθεια), ως το απόγειο της μεσαιωνικής ελευθερίας.

Οι βασιλιάδες και οι αυτοκράτορες γνώριζαν ότι, εάν επρόκειτο να επεκτείνουν την εξουσία τους ή ακόμα και να τη διατηρήσουν, θα έπρεπε να ανακαλύψουν μια θεωρητική βάση για τη νέα τάξη πραγμάτων. Για καλή τους τύχη, υπήρχε μία διαθέσιμη με τη μορφή του ρωμαϊκού imperium, στην τότε τρέχουσα εκδοχή του ως plenitudo potestatis (πλήρους εξουσίας) του επισκόπου της Ρώμης. Ακόμα κι αν οι πολιτικές αρχές πολέμησαν την ανωτερότητα της Ρώμης, υιοθέτησαν καθολικά δόγματα στις πηγές και στην άσκηση της εξουσίας. Ο Ιννοκέντιος ο IV έγραψε ότι ο Πάπας μπορούσε να παύσει ένα δύστροπο βασιλιά, όχι επειδή ο βασιλιάς ήταν με οποιαδήποτε έννοια υποτελής στον Πάπα, αλλά επειδή ο Πάπας είχε την απόλυτη εξουσία από το Χριστό, μια εξουσία που υπερείχε όλων των άλλων εξουσιών. Αυτός ο συνειδητός διαχωρισμός της plenitudo potestatis από την αφοσίωση στο φεουδάρχη είναι σημαντικός. Προτείνει μια μονής διεύθυνσης ιεραρχική ροή της εξουσίας σε αντίθεση με τα περίπλοκα δίκτυα αμοιβαίων εξουσιών που χαρακτήριζαν το φεουδαλικό σύστημα. Με άλλα λόγια, είναι πατριαρχική. Απαλλαγμένη από τα θρησκευτικά της στολίδια, η ιδέα ήταν τέλεια για τις νέες συγκεντρωτικές μοναρ-χίες της Ευρώπης.

Προκειμένου να φτάσει στο μοντέρνο ορισμό της κυριαρχίας, ο άρχων έπρεπε να παρουσιαστεί ως ο δημιουργός και όχι απλά ως ο εκτελεστής των νόμων. Οι προτεστάντες πρίγκιπες χρησιμοποίησαν τους θρησκευτικούς πολέμους του 16ου αιώνα ως δικαιολογία για να αποκηρύξουν την παπική ανωτερότητα και να διεκδικήσουν όλη την πολιτική εξουσία μόνο για τους εαυτούς τους. Από αυτό το μακιαβελικό στρατήγημα αναδύθηκε το «θεϊκό δικαίωμα των βασιλιάδων» που ο Jouvenel αποκηρύσσει χαρακτηρίζοντάς το με ακρίβεια ως «ένα τμήμα του δόγματος σύμφωνα με το οποίο οι βασιλιάδες ήταν αντι-πρόσωποι του Θεού όσον αφορά τους υπηκόους τους και υπόκεινταν ταυτόχρονα μόνο στο νόμο του Θεού και στον έλεγχο της Εκκλησίας»6. Ενώ το θεϊκό δικαίωμα βοήθησε στη δημιουργία μιας υποδομής για την κυριαρχία, κατέστησε επίσης το βασιλιά αθάνατο και αλάθητο, τουλάχιστον στο «πολιτικό σώμα του». Στο έργο του Inventing the People, ο αμερικανός μελετητής του αποικισμού Edmund Morgan έδειξε ότι η Βουλή του 17ου αιώνα, θεοποιώντας τον άγγλο βασιλιά και ορίζοντας στη συνέχεια την ίδια ως το μόνο ερμηνευτή της θεϊκής έγκρισης, «απαίτησε μια μεταφορά της θεϊκής έγκρισης από το βασιλιά στο λαό του και στους αντιπροσώπους του»7. Η πλήρης συζήτηση της θεωρίας του θεϊκού δικαιώματος δεν βρίσκεται στους στόχους μας, πρέπει όμως να παρατηρήσουμε ότι προσέφερε μια μεταφυσική και αμετάβλητη βάση για την κυριαρχία ως εκ των ων ουκ άνευ του μοντέρνου έθνους-κράτους. Ακόμα και όταν οι δημοκρατικοί θεωρητικοί κατέρ-ριψαν το θεϊκό δικαίωμα, οικειοποιήθηκαν την ορολογία και τις πατριαρχικές υποθέσεις του.

Ο Niccolo Machiavelli δεν υπήρξε ο πρώτος που παρατήρησε ότι η οικονομική και η πολιτική εξουσία είχαν αρχίσει να συγκεντρώνονται στα χέρια των λίγων, αλλά υπήρξε ο πρώτος που τους συμβούλευσε πώς να χρησιμοποιούν αυτή την εξουσία χωρίς να προβληματίζονται από τις συνειδήσεις τους. Λόγω της ατομικής αδυναμίας και του εγωισμού μας και λόγω του ότι φυσική τάση στους ανθρώπους είναι μάλλον ο αντα-γωνισμός παρά η συνεργασία, μια ισχυρή και ενοποιημένη εξουσία είναι απαραίτητη. Αυτό δεν αποτελεί ακριβώς κυριαρχία, αλλά απέχει μόλις ένα βήμα από αυτήν. Ο Machiavelli δέχτηκε επικρίσεις ότι αγνοεί τις κοινωνικές, θρησκευτικές και ηθικές επιδράσεις που ασκούνται στην πολιτική. Η παράλειψη αυτή καταδεικνύει απλώς ότι έβλεπε περισσότερο από έναν αιώνα πιο μπροστά από την εποχή του, όταν τέτοιοι παράμετροι δε θα έπαιζαν κανένα ρόλο.

Ο θρίαμβος της κυριαρχίας

Το γεγονός ότι τόσο οι άρχοντες όσο και οι αρχόμενοι ήταν τώρα πρόθυμοι να ζήσουν μ' ένα καταφανές παράδοξο είναι τρανή απόδειξη ενός επερχόμενου προβλήματος για το δυτικό παράδειγμα. Ο λαός θεωρούνταν τώρα σε ευρεία βάση ως η πηγή της εξουσίας, σα να ήταν όμως παιδί, ήταν ανίκανος να την ασκήσει. Η μοντέρνα έννοια της κυριαρχίας, με την οποία το παράδοξο εξηγείται (εάν δεν διαλύεται), αναδύθηκε από τους γαλλικούς θρησκευτικούς πολέμους στα τέλη του 16ου αιώνα. To Six Books of a Commonwealth (Τα Έξι Βιβλία μιας Πολιτείας - 1576) του Jean Bodin, έγινε η επιτομή του νέου δόγματος της κυριαρχίας του κράτους. Πριν από αυτό το έργο, που άφησε εποχή, η λέξη sovereignty είτε σήμαινε τις υπερφυσικές εξουσίες του Πάπα είτε αναφερόταν στο ποιος έπρεπε να άρχει.

Σύμφωνα με τον Bodin, ο κυρίαρχος (sovereign) έχει «αέναη εξουσία να αφαιρεί την ιδιοκτησία και τη ζωή των υπηκόων του, να κυβερνά το κράτος όπως νομίζει ότι πρέπει και να καθορίζει τη διαδοχή του με τον ίδιο τρόπο που οποιοσδήποτε ιδιοκτήτης, χάρη στη γενναιοδωρία του, μπορεί ελεύθερα και χωρίς όρους να δωρίσει την ιδιοκτησία του σε κάποιον άλλο». Επιπλέον, «δεν περιορίζεται από τους νόμους των προκατόχων του κι ακόμα λιγότερο μπορεί να περιορίζεται από τους δικούς του νόμους».

Αν και «η απόλυτη εξουσία των πριγκίπων και των κυρίαρχων αρχόντων δεν επεκτείνεται στους νόμους του Θεού και της φύσης, δεν μπορεί να περιοριστεί από κανένα άλλο πρόσωπο ή ομάδα αν-θρώπων». Ο ορισμός του Bodin διαφέρει από τη ρωμαϊκή έννοια τού imperium στο ότι από μόνος του ο κυρίαρχος είναι ικανός να κρίνει εάν ο φυσικός νόμος έχει καταπατηθεί
ή όχι.

Συνεπώς ο φαύλος κύκλος της σύγχρονης κυριαρχίας είναι ο εξής: όντως υπάρχουν κάποια όρια στον άρχοντα, αλλά μόνο ο άρχοντας μπορεί να αποφασίσει ποια είναι αυτά τα όρια. Το πρωταρχικό χαρακτηριστικό της κυριαρχίας είναι η εξουσία να φτιάχνει νόμους, «επειδή η λέξη νόμος (law) στα λατινικά σημαίνει τη διαταγή αυτού που ασκεί κυρίαρχη εξουσία ... ανεξάρτητα από τη συναίνεση [του λαού του]»8. Με λίγα λόγια, «ο νόμος δεν είναι τίποτε άλλο από τη διαταγή του κυρίαρχου κατά την άσκηση της κυρίαρχης εξουσίας του». Μόνες εξαιρέσεις σ' αυτόν τον κανόνα αποτελούν οι «συνταγματικοί» νόμοι, δηλαδή οι νόμοι που ορίζουν το ρόλο και την ταυτότητα της ίδιας της κυρίαρχης εξουσίας. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, ο σαλικός νόμος9 καθορίζει τη διαδοχή κι έτσι δεν μπορεί να αλλαχθεί από τον πρίγκιπα.

Οι κυρίαρχοι περιορίζονται επίσης από συμβόλαια που γίνονται ελεύθερα με τους υπηκόους τους ή με άλλους κυρίαρ-χους -δηλαδή συνθήκες-, επειδή η υποχρέωση να τηρεί κανείς/καμιά την υπόσχεση του/της αποτελεί θεϊκό ή φυσικό νόμο. Το ίδιο ισχύει και για το καθήκον να προτιμά [ο κυρίαρχος] το κοινό καλό αντί το ιδιωτικό καλό, γι' αυτό η ιδιωτική ιδιοκτησία δε θα πρέ-πει να αποσπάται χωρίς ικανοποιητική αιτία. Το έθιμο ή ο εθιμικός νόμος είναι δεσμευ-τικός, αλλά είναι κατώτερος του κοινοβουλευτικού νόμου ή της διαταγής του κυρίαρχου, επειδή πηγάζει από τους υπηκόους και όχι από τον άρχοντα.

Το ουσιώδες ελάττωμα στη λογική του Bodin είναι τόσο προφανές που το αντιλήφθηκε κι ο ίδιος. Ένα μεγάλο μέρος του όγδοου και του δέκατου κεφαλαίου των Έξι Βιβλίων αφιερώνεται στις «εξαιρέσεις» που αναδύονται από την απόλυτη κυριαρχία. Το πρόβλημα είναι αυτός ο οχληρός «φυσικός ή θεϊκός νόμος», που υποσκιάζει όλα τα ανθρώπινα υποκείμενα. Από τη στιγμή που θα παραδεχθούμε την ύπαρξή του, πρέπει να παραδεχθούμε επιπλέον ότι ο δεκτικός σφάλματος ανθρώπινος λόγος είναι το μόνο εργα-λείο που έχουμε για να τον ερμηνεύσουμε. Οι ατέλειές μας ευθύνονται για τις πολλές αντικρουόμενες εξηγήσεις του νόμου του Θεού και της φύσης.

Ποιου η ερμηνεία είναι ανώ-τερη; Αυτή του κυρίαρχου. Γιατί; Επειδή είναι ο κυρίαρχος. Οι φιλόσοφοι του Διαφω-τισμού είχαν επίγνωση της κυκλικότητας αυτής της λογικής και μερικοί από αυτούς (ειδικά ο Hume) ξόδεψαν πολλή ενέργεια προσπαθώντας να αποδείξουν ότι ο φυσικός και ο θεϊκός νόμος δεν υπάρχουν. Αυτή είναι η μια λύση στο πρόβλημα, μόνο που αφήνει τον κυρίαρχο άνθρωπο απόλυτα ελεύθερο και απεριόριστο. Δημιουργεί επίσης κι άλλο ένα πρόβλημα: εάν οι αρχόμενοι, όντες ανεμπόδιστοι από το φυσικό νόμο, είναι ίδιοι με τους άρχοντες, τότε δεν υπάρχει κανένα όριο που να προλαμβάνει τη δεσποτική και τυραννική χρήση της εξουσίας. Οι πρώτοι αναρχικοί είχαν μία καλύτερη απάντηση: να επιτρέψουν την ύπαρξη κάποιου είδους μεταφυσικού νόμου και, αντίθετα, να γκρεμίσουν την κυριαρχία. Δεδομένου ότι η φύση έχει ένα καθαρότερο παρελθόν από την ανθρωπότητα, αυτή φαίνεται η σοφότερη επιλογή.

Ο Thomas Hobbes προσπάθησε να λύσει το παράδοξο της ανθρώπινης ελευθερίας κάτω από την κυρίαρχη εξουσία απαιτώντας την άνευ όρων παράδοση όλων των ατο-μικών δικαιωμάτων στον κυρίαρχο, που αποκομίζει μεν κέρδη από τη συμφωνία, δεν είναι όμως μέρος αυτής. Αυτός είναι ο ορισμός που δίνει ο Hobbes στον κυρίαρχο:

Η εξουσία του δεν μπορεί να μεταβιβαστεί, χωρίς τη συναίνεσή του, σε κάποιον άλλο. Δεν μπορεί να τη στερηθεί. Δεν μπορεί να κατηγορηθεί από κανέναν υπήκοο του για προξένηση βλάβης. Δεν μπορεί να τιμωρηθεί από αυτούς [τους υπηκόους του]. Είναι κριτής τού τι είναι απαραίτητο για την ειρήνη. [Είναι επίσης] και κριτής των δογμάτων. Μόνος αυτός είναι και νομοθέτης. Και [είναι] ο ανώτατος δικαστής σε περίπτωση αντιδικιών. Και [είναι κριτής] και για το πότε θα γίνει πόλεμος ή ειρήνη και για τις συνθήκες [αυτού του πολέμου ή της ειρήνης]. Σ' αυτόν εναπόκειται να διαλέξει δικαστές, συμβούλους, διοικητές και όλους τους άλλους αξιωματούχους και υπουργούς. Και να αποφασίσει για αμοιβές και τιμωρίες, τιμή και ιεραρχική τάξη10.

Αλλά ακόμα και ο Hobbes έκανε την παραχώρηση ότι το άτομο δεν είναι αναγκασμένο να υπακούσει σε μια διαταγή να αυτοκτονήσει ή να επιτρέψει στον κυρίαρχο να το σκοτώσει χωρίς αιτία. Και εάν ο κυρίαρχος σταματήσει να «προστατεύει» τους υπηκόους του, η απαίτησή του για την υποταγή τους εκμηδενίζεται. Ενώ η θεωρία του Hobbes περιορίζει σε μεγάλο βαθμό το υπόρρητο παράδοξο στο έργο του Bodin, το κάνει αυτό θυσιάζοντας ολοκληρωτικά την ατομική ελευθερία. Το κριτήριο της «προστασίας» είναι το ουσιώδες ελάττωμα. Για να προστατέψει την κοινότητα, απαιτεί μεγαλύτερη φυσική δύναμη από αυτή που κατέχει οποιοδήποτε μέλος της κοινότητας. Γι' αυτό, η ισχύς ισούται με δικαίωμα.

Οι σύγχρονες «δημοκρατικές» κυβερνήσεις δεν αποτελούν πραγματική βελτίωση της μοναρχίας που στηρίζεται στο θεϊκό δικαίωμα, επειδή δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς κυριαρχία. Όπως παρατήρησε ο Jouvenel, η μεταφορά της κυριαρχίας στα χέρια του λαού απλώς μεταβιβάζει την εξουσία σε μια αντιπροσωπευτική συνέλευση, η οποία κατέχει τώρα «όλο το πλαίσιο των δικαιωμάτων, των καθηκόντων και των πηγών που είχαν οικο-δομηθεί κατά τη μοναρχία προς όφελος του βασιλιά»11. Ο παραλογισμός της αντιπροσώπευσης αποτελεί κορυφαία προσβολή της νοημοσύνης μας ζητώντας να πιστέ-ψουμε ότι, επειδή παίζουμε κάποιο μικρό ρόλο στην εκλογή των καταπιεστών μας, παρα-μένουμε κατά κάποιον τρόπο «ελεύθεροι». Στην πραγματικότητα, η εξουσία μεταμ-φιεσμένη ως αντιπροσωπευτική κυβέρνηση γίνεται ισχυρότερη παρά ποτέ, επειδή τώρα μπορεί να αυτοπροβληθεί ως ο υπέρμαχος, αντί ως ο εχθρός, της ελευθερίας. Όπως ο Αύγουστος ή ο Λουδοβίκος ο XIV, οι εκλεγμένοι ηγέτες «δεν μπορούν ούτε να ανεχτούν μια εξουσία που δεν είναι δική τους ούτε να παραδεχθούν περιορισμούς στη δική τους [εξουσία]».

Το κοινωνικό συμβόλαιο

Το επιχείρημα ότι η πολιτική εξουσία βασίζεται στο κοινωνικό συμβόλαιο, μια εθελοντική σύναξη ελεύθερων ατόμων για την κοινωνική αρμονία, οδήγησε τη δυτική πολιτική σκέψη σε μια μεγάλη και μη παραγωγική παράκαμψη. Εάν πράγματι η κοινωνία των πολιτών δημιουργήθηκε από το λαό σε κάποια περασμένη εποχή, πρέπει να υπήρξε μια εποχή που η κοινωνία των πολιτών δεν υπήρχε. Αυτό ήταν το διαβόητο «κράτος της φύσης», μια μεταφυσική φαντασίωση, για την οποία οι φιλόσοφοι σπατάλησαν αμέτρητες ώρες και βαρέλια μελάνι. Οι θεωρητικοί του Διαφωτισμού κατέληξαν σε μια σαλάτα από σενάρια για τη δημιουργία του «κράτους της κοινωνίας» μέσα από το κράτος της φύσης, κανένα από τα οποία δεν μπορούσε να υποστηριχθεί από την ιστορία ή από την κοινή λογική.

Η ρίζα του προβλήματος ήταν η αδιαμφισβήτητη παραδοχή της υπόθεσης ότι ο αν-θρώπινος λόγος είχε συνειδητά και με τρόπο απελευθερωτικό εφεύρει τις δομές δια-κυβέρνησης της κοινωνίας. Η πιθανότητα να είχαν αναδυθεί αυτές μαζί με το ανθρώπινο είδος δεν υπολογίστηκε. Επιπλέον [η θεωρία αυτή] υποθέτει (όπως όλες οι πατριαρχικές θεωρίες) ότι χωρίς το συμβόλαιο, οι άνθρωποι θα ήταν εγωιστές και ανταγωνιστικοί - ακριβώς όπως τα παιδιά θα δέρνονταν μεταξύ τους εάν δεν υπήρχε ο πατέρας. Παρόλο που ίσως είναι δελεαστικό να ακολουθήσουμε τους ελιγμούς και τις στροφές αυτού του φιλοσοφικού αδιεξόδου - συγκεκριμένα την επιρροή του στο Ρομαντισμό του 19ου αιώνα και στη γέννηση του περιβαλλοντικού κινήματος -, πρέπει να στρέψουμε τις πλάτες μας στις πηγές της κυριαρχίας και να διερευνήσουμε το θάνατό της.

Το παράδοξο της αυτοκυβέρνησης

Το θέμα αυτού του τεύχους είναι «Δημοκρατία και Φιλελευθερισμός», μια σύνδεση δύο λέξεων που θα έπρεπε να είναι συμπληρωματικές, αλλά που τώρα έχουν γίνει αντιθετικές. Η πραγματική δημοκρατία δεν είναι δυνατή μέσα σ' ένα «φιλελεύθερο» σύστημα, επειδή ο φιλελευθερισμός απαιτεί από μας να καταπιούμε ένα οξύμωρο: «τη λαϊκή κυριαρχία». Οι φιλελεύθεροι στοχαστές μάς ζητούν με προσποιητή σοβαρότητα να πιστέψουμε ότι το τελευταίο στάδιο στην αναδυόμενη δυτική πολιτική παράδοση είναι ένας κόσμος στον οποίο ο λαός είναι κυρίαρχος! Μια από τις σύγχρονες προκλήσεις για τους αναρχικούς είναι να καταδείξουν την απάτη μιας τέτοιας ιδέας. Πρωτοπόροι στοχαστές, όπως ο Murray Bookchin και η L.Susan Brown έχουν κάνει μια αρχή, αλλά πρέπει να γίνει περισ-σότερη δουλειά. Η Brown, για παράδειγμα, επισημαίνει ότι η αναρχική ελευθερία είναι υπαρξιακή παρά εργαλειακή, όπως η φιλελεύθερη ποικιλία. Η γνήσια ελευθερία αναπτύσσει τη δυνατότητα που ενυπάρχει σε κάποιον/κάποια, δε μεγεθύνεται σε βάρος άλλων. Είναι αυτοποιητική (autopoietic) και όχι παρασιτική12. Η έννοια της κυριαρχίας έχει, αναμενόμενα, προωθήσει τη δεύτερη εκδοχή της ελευθερίας.

Την αντίφαση στην εξίσωση «άρχοντες=αρχόμενοι» ερεύνησε πρώτος ο Bernard Bosanquet πριν από έναν αιώνα, όταν στο έργο του Philosophical Theory of the State έθεσε το ερώτημα πώς το εγώ «μπορεί να ασκήσει εξουσία ή πίεση πάνω στον εαυτό του» ή πώς η κυριαρχία μπορεί να «εφαρμοστεί ταυτόχρονα στον παράγοντα που δρα και στον ασθενή» της πολιτικής κοινωνίας. Ο Bosanquet εξετάζει και απορρίπτει τις έξυπνες εξηγήσεις του Bentham, του Mill, του Spencer και άλλων κλασικών φιλελεύθερων. Ανεξάρτητα από το πώς η εξουσία ορθολογικοποιείται, επανερχόμαστε στο ωμό γεγονός ότι κάποιοι άρχουν και κάποιοι άρχονται. Ο Bosanquet προσπαθεί να ξεφύγει από τη διχοτομία άτομο-κοινωνία δημιουργώντας μια άλλη διχοτομία μέσα στο άτομο.

Το «ανώτερο ή το κοινωνικό εγώ μας» πρέπει να ασκεί έλεγχο πάνω στο «κατώτερο εγώ», που είναι εγωκεντρικό και αντικοινωνικό. Οι αναρχικοί θα συμφωνούσαν μεν ότι η απουσία εξωτερικής πίεσης απαιτεί από εμάς να αναπτύξουμε αυτοπειθαρχία, αλλά δεν μπορούν να δεχτούν τη διχοτομία «ανώτερο-κατώτερο». Επίσης, ο Bosanquet έναντιώνεται σφοδρά σε οποιαδήποτε εκχώρηση της κυριαρχίας σε τεχνητούς θεσμούς, ισχυριζόμενος ότι η συλλογική σοφία της ανθρωπότητας μπορεί να εκφρασθεί μόνο από το σύνολο της κοινωνίας και όχι από κάποιο τμήμα της. Δυστυχώς, το μοντέλο του απαιτεί την εξάλειψη του «ατόμου» ως τέτοιου και την απορρόφησή του από την κοινωνία. Αποτυγχάνει επίσης να εντοπίσει αναρχικά μη δυτικά πολιτεύματα γηγενών λαών, όπου το παράδοξο δεν υπάρχει εξαρχής Και χειρότερα ακόμα, απαλλάσσει το κράτος από τυχόν εγκλήματα στα οποία προβαίνουν οι υπάλληλοι του, σαν να μπορούσαν αυτά τα δύο να διαχωριστούν.

Ο Bosanquet δεν υπήρξε πρόδρομη της θεωρίας συστημάτων, αλλά μερικές από τις ερμηνείες του της σχέσης κοινωνίας- ατόμου μπορούν να ενσωματωθούν σ' αυτού του είδους την αντίληψη για τον κόσμο. Εναντιώνεται επανειλημμένα στη δημιουργία τεχνητών διαχωρισμών και στην εγκαθίδρυση μη αναγκαίων αντινομιών. Το παράδοξο της αυτοκυβέρνησης, καταλήγει, μπορεί να λυθεί με την αναγνώριση ενός «απλού ιστού από στοιχεία, που στην ολότητά του αποτελεί την κοινωνία και στις διαφοροποιήσεις του τα άτομα»13.

Κατά τον 19ο αιώνα, ο John Austin σε μια προσπάθεια να αποδείξει την κυριαρχία του νόμου, απέδειξε στην πραγματικότητα ότι «ο νόμος» συνίσταται σε ό,τι πει ο κυρίαρχος ότι συνίσταται. Η ανάλυση του Austin παραμένει βάση της σύγχρονης θεωρίας για την κυ-ριαρχία. Η έννοια του πλουραλισμού του Harold Laski -δηλαδή, η διάσπαση της κυριαρχίας σε πολλές πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές ομάδες- είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί κυριαρχία. Ο κυρίαρχος του 20ού αιώνα, ο-ποιοσδήποτε κι αν είναι, έχει μια απόλυτη και ανεμπόδιστη εξουσία πάνω σ' όλους τους πολίτες του κράτους. Είναι αλήθεια ότι παχιά λόγια ακούγονται στο όνομα της ιδέας των δικαιωμάτων του ατόμου, μια και όλες οι σύγχρονες κυβερνήσεις πρέπει να αυτό-αποκαλούνται «δημοκρατίες». Αλλά η κυριαρχία όπως ορίζεται σήμερα δεν αφήνει περιθώρια για τα δικαιώματα του ατόμου. Είναι η κυρίαρχη εξουσία, και όχι εμείς, που ορίζει τι είναι «ατομικό δικαίωμα» και τι όχι. Η σύγχρονη θεωρία δεν μας επιτρέπει να αποφασίσουμε γι' αυτό μόνοι/μόνες μας. Σήμερα, το να σε κυβερνούν, με τα λόγια του Pierre-Joseph Proudhon,

«...σημαίνει να σε παρακολουθούν, να σε ανακρίνουν, να σε κατασκοπεύουν, να σε καθοδηγούν, να σε καταπιέζουν με το νόμο, να σε καθορίζουν, να σε μαντρώνουν, να σε κατηχούν, να σου κάνουν κήρυγμα, να σε ελέγχουν, να καθορίζουν την τιμή σου, να σου με-τρούν το μέγεθος, να σε λογοκρίνουν όντα που δεν έχουν ούτε τίτλο, ούτε γνώση, ούτε αρετή. Το να σε κυβερνούν σημαίνει κάθε συναλλαγή, κάθε ενέργεια, κάθε κίνημα να ση-μειώνεται, να καταγράφεται, να υπολογίζεται, να ταξινομείται, να σφραγίζεται, να μετρείται, να αριθμείται, να εκτιμάται η αξία του, να [υποχρεώνεται να] ζητάει άδεια, να απορρίπτεται, να εξουσιάζεται, να επιδοκιμάζεται, να νουθετείται, να προλαμβάνεται, να μεταρρυθμίζεται, να εγκρίνεται, να αποζημιώνεται, να διορθώνεται. Το να σε κυβερνούν σημαίνει, με το πρόσχημα του δημόσιου καλού και στο όνομα του γενικού συμφέροντος, να σε φορολογούν, να σε εκπαιδεύουν, να σε ληστεύουν, να σε εκμεταλλεύονται, να σε μονο-πωλούν, να σ' εκβιάζουν, να σ' εξαντλούν, να σ' εξαπατούν, να σε κλέβουν.

Και στη συνέχεια, με την ελαφρότερη αντίσταση, με την πρώτη λέξη διαμαρτυρίας, να σε καταστέλλουν, να σου επιβάλλουν πρόστιμα, να σ' εξευτελίζουν, να σε παρενοχλούν, να σε κυνηγούν, να σε τραβολογούν, να σε χτυπούν, να σ' αφοπλίζουν, να σε δένουν, να σε φυλακίζουν, να σε πυροβολούν, να σε δικάζουν, να σε καταδικάζουν, να σ' εξορίζουν, να σε θυσιάζουν, να σε πωλούν, να σε προδίδουν και, στην κορυφή όλων αυτών, να σε γελοιοποιούν, να σε χλευά-ζουν, να σε προσβάλλουν, να σε ατιμάζουν»14. Μόνο η κυριαρχία καθιστά δυνατή τέτοια καταπίεση.

Κανένα από τα επιχειρήματα υπέρ της κυριαρχίας δεν ευσταθεί, όταν τα εξετάζουμε από μια αναρχοοικολογική προοπτική. Γιατί χρειαζόμαστε μια κυβέρνηση να υπερ-ασπίζεται τα σύνορά μας, από τη στιγμή που τα σύνορα δεν έχουν νόημα; Γιατί χρειαζόμαστε οικονομική και περιβαλλοντική νομοθεσία, από τη στιγμή που υπερεθνικές εταιρείες κάνουν αυτό που ισοδυναμεί με κυριαρχία; Γιατί πρέπει να πληρώνουμε φόρους για τις δημόσιες υπηρεσίες, από τη στιγμή που αυτές οι υπηρεσίες είναι ολοένα και πιο άσχετες [με τη ζωή μας], ακόμα και επιβλαβείς; Γιατί τα ατομικά δικαιώματα και η κοινωνική δικαιοσύνη χρειάζονται προστασία, από τη στιγμή που είναι ακριβώς οι διευρυμένοι και αλλοτριωτικοί κυβερνητικοί θεσμοί μας που παραβιάζουν τα δικαιώματά μας και εμποδίζουν τη δικαιοσύνη; Στο χαοτικό μας κόσμο η κυριαρχία - αποσυντιθέμενη κι όμως αυτοαναδομούμενη με τρόπους μη αναγνωρίσιμους για την άρχουσα τάξη - έχει εξαντλήσει τη χρησιμότητά της.

Το τέλος της κυριαρχίας;

Έτσι, τόσο από πρακτική όσο και από θεωρητική πλευρά, η έννοια της κυριαρχίας είναι ανυπόφορη και έχει επιζήσει μέχρι την τελευταία δεκαετία αυτής της χιλιετίας μόνο επειδή υποστηρίχθηκε από την τεράστια φυσική δύναμη της κυβέρνησης. Το ανθρώπινο μυαλό έχει μια μεγάλη ικανότητα να υποστηρίζει διαμετρικά αντίθετες ιδέες, αλλά υπάρχει ένα όριο και τα παγκόσμια γεγονότα τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι έχουμε φτάσει στο όριο. Η κυριαρχία και το σιαμαίο αδελφάκι της, το έθνος-κράτος, διαβρώνονται πιθανόν εδώ και κάποιες δεκαετίες - η League of Nations και ο Ο.Η.Ε., οι πολυεθνικές εταιρείες και τα εξαλειφόμενα εμπορικά σύνορα μαρτυρούν όλα αυτή την τάση. Μόνο όμως στα τέλη της δεκαετίας του 1980 έφθασε η διάβρωσή τους σ' ένα σημείο όπου κανείς δεν μπορούσε να την αρνηθεί ή να την αγνοήσει. Τα αποσχιστικά και τα αποκεντρωτικά κινήματα αντιπροσωπεύουν μόνο το πρώτο στάδιο: τη διάσπαση μεγάλων κυρίαρχων εθνών σε μικρότερα. Αυτά τα κινήματα εμφανίζονται τώρα σε κάθε ήπειρο και δε δείχνουν κανένα σημάδι οπισθοχώρησης. Βρισκόμαστε όμως ήδη σ' ένα δεύτερο στάδιο.

Συνέβη πιο γρήγορα απ' όσο θα μπορούσε πιθανόν να έχει προβλέψει κανείς/καμιά. Αντί να μειώνουν απλώς την κλίμακα της κυριαρχίας, άνθρωποι σ' όλα τα μέρη εφευρίσκουν τρόπους αντι-κατάστασής της. Νέες μορφές συνύπαρξης διερευνώνται - ο όρος δεν είναι ικανοποιητικός, αλλά δεν υπάρχει ακόμη μια γενική λέξη γι' αυτή την αναδυόμενη έννοια. Ο μόνος τρόπος για να αρχίσουμε να κατανοούμε τη νέα τάξη πραγμάτων είναι να κοιτάξουμε ορισμένα συγκεκριμένα παραδείγματα.

Για τους περισσότερους αμερικανούς, η διάλυση της ΕΣΣΔ είναι η πιο γνωστή περί-πτωση. Το νέο για την απόσχιση δεκαπέντε συστατικών της δημοκρατιών έχει πλέον παλιώσει. Τώρα, μερικές από τις αυτόνομες περιφέρειες εμπλέκονται σε καταστάσεις που δεν αποτελούν ακριβώς κυριαρχία, ούτε ακριβώς εξάρτηση. Οι αναγνώστες του εναλλακτικού Τύπου ξέρουν ότι αναρχικές και πράσινες οργανώσεις ξεπετάγονται με γοργό ρυθμό μέσα από το πτώμα του κρατικού σοσιαλισμού, αλλά μόνο οι νεοφασιστικές ομάδες τραβούν την προσοχή των ΜΜΕ. Λαϊκά κινήματα στην Τσετσενία, στο Ταραστάν και στη Σιβηρία έχουν προτείνει εμπνευσμένες δομές διακυβέρνησης, που δεν είναι ούτε «υποκείμενες» στη Ρωσία ούτε «κυρίαρχες», με τη συνήθη έννοια των όρων. Συχνά ωθούνται από οικολογικούς και ανθρωπιστικούς προβληματισμούς που δεν έχουν εκφραστεί ποτέ στο δυτικό Τύπο. Μέχρι πρόσφατα μπορούσε να υποτεθεί ότι αυτά τα αποσχιστικά κινήματα στόχευαν στην πλήρη ανεξαρτησία και στην αποδοχή τους ως ολοκληρωμένων μελών της οικογένειας των εθνών. Τώρα όμως φαίνεται ότι έχει επικρατήσει ένα διαφορετικό πνεύμα. Η φιλοσοφία και η ορολογία του νέου πνεύματος έχουν σχηματισθεί μόνο κατά το ήμισυ, αλλά δεν πρόκειται για «κυριαρχία» με την παραδοσιακή έννοια του όρου. Συχνά αρνείται ρητά «ηγέτες» και «πολιτικά προγράμματα». Ακόμα και επίσημα στόματα του κατεστημένου έχουν αναγνωρίσει το φαινόμενο -βλέπε το τμήμα The Problems of Nationalism (Τα Προβλήματα του Εθνικισμού) στο τεύχος Μαΐου/Ιουνίου 1994 του Foreign Affairs.

Τα φιλοσοφικά θεμέλια του μετα-δυτικού παραδείγματος θα στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό στη γενική θεωρία συστημάτων, της οποίας πρωτοπόροι υπήρξαν άνθρωποι όπως ο Gregory Bateson και ο Ludwig von Bertalanffly. Εδώ φυσικά δεν έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε μια παρέκβαση στο τεράστιο αυτό ζήτημα. Με δυο λόγια, όμως, η θεωρία αυτή περιγράφει όλα τα φαινόμενα, από τα άτομα ως τους γαλαξίες, ως «συστήματα» που υπόκεινται στους ίδιους βασικούς νόμους. Ένας άνθρωπος είναι ένα σύστημα και το ίδιο ισχύει για ένα έθνος. Για κάθε τύπο συστήματος υπάρχει ένα ιδανικό μέτρο μεγέθους και πολυπλοκότητας και όσο το σύστημα παραμένει στα πλαίσια αυτών των παραμέτρων θα βρίσκεται σε μια υγιή κατάσταση «δυναμικής ισορροπίας».

Η σταθερότητά του δε θα επηρεαστεί σοβαρά από απορρυθμιστικά στοιχεία (attractors) ικανά να εκτρέψουν τους κανονικούς κύκλους και τις κανονικές διαδικασίες του συστήματος. Ένας νέος και υγιής άνθρωπος μπορεί να αντισταθεί στους περισσότερους ιούς και στα περισσότερα βακτηρίδια. Πράγματι, το ανοσοποιητικό του σύστημα μπορεί να ενισχυθεί από τη μάχη με αυτά. Παρ' όλ' αυτά, εάν ένα σύστημα μεγαλώσει πάρα πολύ ή εάν μικρύνει πάρα πολύ ή εάν πολλά απορρυθμιστικά στοιχεία εισχωρήσουν σ' αυτό, θα επέλθει ανισορροπία στις διαδικασίες του, με αποτέλεσμα αυτές να διαλυθούν. Τα κομμάτια μπορεί είτε να ενωθούν σ' ένα νέο σύστημα είτε να διαλυθούν.

Δεν χρειάζεται μεγάλη φαντασία για να δούμε ότι ο δυτικός πολιτισμός βρίσκεται κοντά στο τέλος της μακρόχρονης πορείας του ως σταθερό δυναμικό σύστημα. Μόλις πριν από δύο αιώνες, μια σύγκλιση νέων ιδεών σχετικά με την ατομική ελευθερία, την κατάσταση των γυναικών και των λειτουργιών της φύσης χρησί-μευσε ως το απορρυθμιστικό στοιχείο που ώθησε το δυτικό παράδειγμα στο κατώφλι της ανισορροπίας. Παρά την ισχυρή και βίαιη αντίσταση από τη συντηρητική, εξισορροποιητική τάση, που υπάρχει σ' όλα τα συστήματα, η διαδικασία της διάλυσης βρίσκεται τώρα εκτός ελέγχου και παρασύρει μαζί της όλες τις παλιές βεβαιότητες, συμπεριλαμβανομένων τόσο της κυριαρχίας όσο και των εθνών-κρατών.

Οποιοσδήποτε ορισμός του νέου παραδείγματος πρέπει να λάβει υπόψη του μια ευρεία
κλίμακα ιστορικών προκείμενων. Η μελέτη του φεουδαλικού συστήματος παρέχει εποικοδομητικές γνώσεις, αλλά δεν πρέπει να παρασυρθούμε στην αποδοχή της υπόθεσης ότι η ιστορία επιστρέφει στο Μεσαίωνα. Τι συνέβη επίσης με το αμερικανικό πείραμα σχετικά με την ομοσπονδιοποίηση; Οι «πατέρες που το θεμελίωσαν» είχαν όλοι διαβάσει τους πολιτικούς φιλοσόφους που επέμεναν ότι είναι αδύνατη η πραγματοποίηση ενός imperium μέσα σ' ένα άλλο, παρ' όλ' αυτά προσπάθησαν να το πετύχουν: ένα σύστημα στο οποίο μερικές πλευρές της κυριαρχίας ελέγχονται από την εθνική κυβέρνηση και άλλες από τις πολιτείες. Χρειάστηκε ο Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος για να αποδειχθεί ότι οι φιλόσοφοι είχαν δίκιο. Άλλες απόπειρες για το σχηματισμό πολυκεντρικών συν-ομοσπονδιών υπήρξαν εξίσου ασταθείς και εφήμερες. Ο λόγος της αποτυχίας αυτών των προσπαθειών είναι σαφής: όταν η κυριαρχία τεμαχιζόταν και μοιραζόταν, ο λαός και η φύση δεν υπολογίζονταν. Σ' εποχές που δεν υπήρχαν τα ραδιόφωνα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές ή η δημόσια εκπαίδευση, ο ασφαλής αποκλεισμός των μαζών ήταν εφικτός. Στις μέρες της ακμής του καπιταλισμού η φύση ήταν απλώς μια πηγή πρώτων υλών χωρίς πολιτικές επιπλοκές. Αυτό δεν ισχύει πια.

Ακόμα και στις Η.Π.Α., αυτόν τον προμαχώνα της «δημοκρατίας», οι άνθρωποι ξυπνάνε και αντιλαμβάνονται το γεγονός ότι έχουν εξα-πατηθεί. Συχνά αυτό το ξύπνημα εκφράζεται με θυμό για κάποια περιβαλλοντική προσβολή που διαπράττεται ή προστατεύεται από το κράτος. Πιο συνηθισμένο για τους αμερικανούς είναι να προσπαθούν να διατυπώσουν την αηδία τους μέσω της κάλπης - σήμερα περισσότεροι από τους μισούς ξέρουν ότι αυτή η προσπάθεια είναι μάταιη και [την ημέρα των εκλογών] μένουν στα σπίτια τους. Οι υπόλοιποι ψηφίζουν και (όπως έγινε το Νοέμβριο του 1994) ρίχνουν ένα μάτσο εγκληματίες για να το αντικαταστήσουν μ' ένα άλλο.

Παρ' όλες αυτές τις μαζοχιστικές ασκήσεις, άνθρωποι όλων των πολιτικών πεποιθήσεων αναγνωρίζουν ότι η κυβερνητική εξουσία είναι σε ποσοστό πάνω από 90% μια απάτη. Δεν έχουμε φτάσει ακόμα στο επίπεδο των ιθαγενών της Αυστραλίας, των Βάσκων ή των Μόχοουκς, αλλά τα σημάδια της αλλαγής είναι εμφανή. Κάθε χρόνο όλο και περισσότεροι από εμάς κάνουμε ψευδείς δηλώσεις στο IRS15 αρνούμαστε να εγγραφούμε στους στρατολογικούς καταλόγους, δεν ψηφίζουμε και αμφισβητούμε την εξουσία με ποικίλους τρόπους. Οι άνθρωποι των εξαθλιωμένων αστικών γειτονιών, παραμελημένοι από τους εκλεγμένους ηγέτες, παίρνουν στα χέρια τους τα πράγματα που τους αφορούν και φτιάχνουν πάρκα, παιδικούς σταθμούς και οργανώνουν ομάδες ενάντια στο έγκλημα. Το μυστηριώδες σύνδρομο του Πολέμου στον Περσικό Κόλπο και το σκάνδαλο S&L16, που θα είχαν προκαλέσει σεισμούς στην πολιτική σκηνή πριν από μια ή δυο δεκαετίες, τώρα δεν αποτελούν έκπληξη για κανέναν/καμία. Οι εξωσυζυγικές περιπέτειες της παρακ-μάζουσας και μωρής βασιλικής οικογένειας προκαλούν πολύ περισσότερο ενδιαφέρον. Αυτή η κατάσταση απάθειας οδηγεί σε απελπισία τόσο της δεξιάς όσο και της αριστεράς, αλλά στην πραγματικότητα αυτό είναι σημάδι ελπίδας και όχι απόγνωσης.

Φτάνουμε στο σημείο να συνειδητοποιήσουμε ότι είναι ανόητο να εναποθέτουμε τις ζωές μας στα χέρια άλλων. Εάν η παρούσα τάση συνεχίσει να υφίσταται, ο μετά την κυριαρχία κόσμος θα είναι σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωμένος, κοινοτικός και διαφοροποιημένος: ένα διάγραμμα Venn17 και όχι μια ιεραρχία. Θα θεωρεί δεδομένη την αλληλοσύνδεση όλων των ανθρώπων και όλων των πραγμάτων, που θα εκφράζεται μέσω μιας μορφής θεωρίας συστημάτων. Θα ορίζει τα έθνη με βάση τους ανθρώπους και όχι τις περιοχές. Στο μέλλον οι χάρτες θα δείχνουν πώς διανέμονται εθνικά, γλωσσολογικά και πολιτισμικά στοιχεία και όχι σύνορα.

Όσον αφορά την κοινωνική δομή, η νέα τάξη θα προωθεί την ομοφωνία και τη συμμετοχή σε βάρος της κυριαρχίας και του ελιτισμού, καθώς επίσης και μικρές αποκεντρωμένες οντότητες σε βάρος των μεγάλων και απρό-σωπων. Και το πιο σημαντικό είναι ότι θα αρνείται την ιεραρχία και θα προτιμά [ως μορφή οργάνωσης] το δίκτυο.

Ο/η καθένας/καθεμία θα ανήκει σε πολλές επικαλυπτόμενες ομάδες, αλλά συγκρουόμενοι δεσμοί δε θα αποτελούν πρόβλημα, όταν η ομάδα δε θα έχει την εξουσία να απαιτεί από εμάς τίποτα που να εναντιώνεται στη θέλησή μας. Το μετα-δυτικό παράδειγμα θα δεχθεί την αρχαία σοφία ότι δεν είναι σώφρων, εάν δεν είναι αδύνατη, η χάραξη τεχνητών συνόρων πάνω στην επιφάνεια της Γης. Αυτός ο κόσμος θα είναι ειρηνικός, επειδή καμιά πολιτική μονάδα δε θα είναι αρκετά μεγάλη για να συντηρεί μια αποτελεσματική πολεμική μηχανή. Θα είναι «βιοπεριφερειακός» - ο μέσος άνθρωπος, για να επιβιώσει και να ευτυχήσει, θα πρέπει να αποκτήσει μια νέα αντίληψη για τις οικολογικές διαδικασίες και τον εύθραυστο χαρακτήρα της φύσης.

Η οικονομία του δε θα είναι ούτε καπιταλιστική ούτε κρατικο καπιταλιστική, αλλά ένα νέο υβρίδιο . Για να μην ηχούν όλα αυτά σα να είναι κάποια ουτοπική σμαραγδένια πολιτεία, ας θυμηθούμε ότι η μετάβαση από έναν κόσμο βασισμένο στην κυριαρχία δε θα είναι βέβαια ομαλή. Μπορούμε να περιμένουμε ότι τα πράγματα θα γίνουν χειρότερα πριν γίνουν καλύτερα. Αλλά η μετάβαση θα έρθει. Η εναλλακτική της λύση - η διατήρηση των εθνών-κρατών σ' έναν κόσμο που έχει εγκαταλείψει την κυριαρχία - οδηγεί, όπως όλοι γνωρίζουμε, στην αυτοκτονία.


Του Thomas S. Martin**


Σημειώσεις
* Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Δημοκρατία και Φύση, τεύχος 1, Μάρτιος
1996. Πρώτη ψηφιακή δημοσίευση, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ, 2011.

** Ο Thomas Martin είναι ακτιβιστής και καθηγητής της Ιστορίας στο Sinclair Community College στο Οχάιο των Η.Π.Α. Είναι συγγραφέας του βιβλίου Minds and hearts: The American Revolution as a Philo¬sophical Crisis, University Press of America, 1984, και έχει δημοσιεύσει άρθρα σε πολλά περιοδικά όπως: Progressive Review, Our Generation, Akwesanse Notes κ.ά.

1. Hazel Henderson, Creating Alternative Futures: The End Of Economics, New York, G.P. Putnam's sons, 1978, σελ. 83-84.

2. Kirkpatrick Sale, Human Scale, New York, Coward, McCann & Geoghegan,1980, σελ. 59, 62.

3. Στάδια της πορείας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας προς την αυτοκαταστροφή κατά τον Lewis Mumford:
parasitopolis: η πόλη των παρασίτων, στην πόλη κυριαρχούν οι παρασιτικές σχέ-σεις.
pathopolis: η πόλη των παθών, των ασθενειών κ.τ.λ.
tyrannopolis: η πόλη του τυράννου, μάταιη προσπάθεια να σωθεί η pathopolis με
παγίωση των κοινωνικών τάξεων και των κατοίκων της πόλης.
necropolis: η πόλη των νεκρών, η αυτοκαταστραμμένη πόλη.
Lewis Mumford, The City in History: its Origins, its Transformatios and its Prospects,
HBJ, 1991.

4. Morality: συνειδητά πρότυπα συμπεριφοράς που, ενώ ισχύουν, δεν έχουν ελεγχθεί από το Λόγο. Διαφέρουν όμως από τα έθιμα, επειδή προϋποθέτουν κάποιου είδους ερμηνεία και εξήγηση• ethics: προϋποθέτει ορθολογική ανάλυση και βασίζεται σε συνειδητές διανοητικές λειτουργίες και όχι απλώς στην πίστη. Βλ. και Μ. Bookchin, The Ecology of Freedom, Black Rose Books, 1991, σελ. 8.

5. Herny de Bracton, De Iegibus et consuetudinibus Anglise, γράφτηκε στα 1260. Βλ. τη δίτομη έκδοση που επιμελήθηκε ο George Woodbine (1915-1922).

6. Bertrand de Jouvenel, On Power,; Boston, Beacon Press, 1945/1962, σελ. 31.

7. Endumd S. Morgan, In venting the People: The Rise of Popular Sovereignty in England and America, New York, W.W. Norton, 1988, σελ. 36.

8. Jean Bodin, Six Books of a Commonwealth, κεφάλαια 8 και 10. Εκδόθηκε αρχικά στα αγγλικά το 1606. Βλ. Michael Curtis, επιμ., The Great Political Theories; τ. 1, New York, 1961, σελ. 274-279.

9. Σαλικός νόμος: νόμος που απέκλειε τα θηλυκά από τη διαδοχή στο θρόνο. Salii. φράγκικος λαός του 4ου αιώνα, που ζούσε στην περιοχή του ποταμού Ισέλ.

10. Leviathan, στο Curtis, Great Political Theories, σελ. 312.

11. Jouvenel, On Power, σελ. 225.

12. L. Susan Brown, The Politics of Individualism, Montreal, Black Rose Books, 1993.

13. Bernard de Bosanquet, The Philosophical Theory of the State, London, 1965. Πρώτη έκδοση 1899, σελ. 300-301, 304-305, 52, 168.

14. Η περίφημη παρατήρηση του Proudhon υπάρχει στο Robert L. Boffman, Revolutionary Justice: The Social and Political Theory ofPJ. Proudhon, Urbana, IL, 1972, σελ. 166.

15. Η αμερικανική εφορία.

16. Τραπεζιτικό σκάνδαλο.

17. Διάγραμμα, συνήθως από δυο τεμνόμενους κύκλους, που χρησιμοποίησε ο John Venn,το 1918, για να εκφράσει λογικές σχέσεις.



http://eleftheriakos.gr/node/206

1 comments:

OIKO.ΠΟΛΙ.Σ. Χαϊδαρίου 2 Ιανουαρίου 2012 - 1:25 μ.μ.  

Το άρθρο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα, αν και έχει δημοσιευτεί πριν από 15 χρόνια...

Τα άρθρα που έχουν δημοσιευτεί στο Κοινωνία και Φύση και στη Δημοκρατία και Φύση διατηρούν την επικαιρότητά τους. Το θέμα είναι ότι δεν είναι ψηφιοποιημένα. Ορισμένα άρθρα του Τάκη Φωτόπουλου υπάρχουν στο site ΕΔΩ http://www.inclusivedemocracy.org/fotopoulos/greek/grdn/grdn.htm

Διαθέτω όλα τα περιοδικά Κοινωνία και Φύση αλλά δεν είναι ψηφιοποιημένα... Αν μπορούσε να βρεθεί ένας τρόπος να ψηφιοποιηθούν θα ήταν σίγουρα μια προσφορά στην κοινωνία και στη φύση.

Δημοσίευση σχολίου

  © Blogger template Simple n' Sweet by Ourblogtemplates.com 2009

Back to TOP